ગર્ભ ધારણ ન થવું (Infertility) આજના સમયમાં એક સામાન્ય પણ ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ છે. સામાન્ય રીતે લગ્ન પછી ૧ વર્ષ સુધી નિયમિત સંબંધ રાખ્યા છતાં જો ગર્ભ ન રહે તો તેને Infertility માનવામાં આવે છે. આ સમસ્યા પુરુષ તેમજ સ્ત્રી, બંનેમાંથી કોઈપણ તરફથી અથવા બંને તરફથી હોઈ શકે છે.
સ્ત્રી તરફથી મુખ્ય કારણો :
- ઓવ્યુલેશનની સમસ્યા
- અંડાણું નિયમિત રીતે ન બનવું અથવા સમયસર ન ફૂટવું
- હોર્મોનલ અસંતુલન (જેમ કે PCOS)
ફેલોપિયન ટ્યુબ બ્લોકેજ :
- ટ્યુબમાં અવરોધ હોવાથી સ્પર્મ અને અંડાણું મળી શકતા નથી
- ચેપ, સર્જરી પછી ચોંટાણ
ગરભાશયની સમસ્યાઓ :
- ફાઇબ્રોઇડ, પોલિપ્સ
- ગરભાશયની અંદરની આકારમાં ખામી
એન્ડોમેટ્રિયોસિસ :
- યુટેરસની લાઇનિંગ બહાર વધવું અને પ્રજનન અંગો પર અસર કરવી
વય (Age Factor) :
૩૫ વર્ષની ઉંમર પછી અંડાણાની ગુણવત્તા ઘટી જવી
પુરુષ તરફથી મુખ્ય કારણો :
- સ્પર્મ કાઉન્ટ ઓછું હોવું
- સ્પર્મની ગુણવત્તા ઓછી હોવી (મોટિલિટી અથવા આકારની ખામી)
- વેરીકૉસિલ (Varicocele) – અંડકોષની નસોમાં સૂજન
- હોર્મોનલ અસંતુલન
- જનમથી કે ઇજા પછી સર્જાયેલી સમસ્યાઓ
સામાન્ય અને લાઇફસ્ટાઇલ સંબંધિત કારણો :
- વધારે સ્ટ્રેસ અને માનસિક દબાણ
- ધુમ્રપાન, દારૂ, નશીલા પદાર્થો
- અતિરિક્ત કેફીનનું સેવન
- ખોટી આહારપ્રણાલી
- વધારે વજન અથવા ખૂબ ઓછું વજન
- લાંબા સમયથી ચાલતી ચેપની બીમારીઓ
તપાસ અને નિદાન :
- સ્ત્રી માટે: હોર્મોનલ ટેસ્ટ, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, HSG ટેસ્ટ (ટ્યુબ ચેક)
- પુરુષ માટે: સિમેન એનાલિસિસ
- જરૂર પડે તો જનિટિક ટેસ્ટ, લેપ્રોસ્કોપી વગેરે
સારવાર :
- હોર્મોનલ દવાઓથી ઓવ્યુલેશન સુધારવું
- સર્જરી દ્વારા અવરોધ દૂર કરવો
- IUI, IVF જેવી એડવાન્સ ટેક્નિક્સ
- લાઇફસ્ટાઇલ સુધારણા (હેલ્ધી ડાયેટ, વ્યાયામ, સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ)