કમર કે ગરદનનો દુખાવો આજના સમયમાં ખૂબ સામાન્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. લાંબા સમય સુધી બેસીને કામ કરવું, ખોટી પોઝિશનમાં બેસવું, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ, વધતું વજન અથવા ઈજા જેવા અનેક કારણોસર સ્પાઇનમાં તકલીફ થઈ શકે છે.
પરંતુ દરેક કમરનો દુખાવો માત્ર “મસલ્સનો દુખાવો” નથી. ક્યારેક ડિસ્ક, નસ, કરોડરજ્જુ અથવા અન્ય કારણોને કારણે પણ સમસ્યા થઈ શકે છે. તેથી લાંબા સમયથી ચાલતા અથવા વધતા દુખાવાને અવગણવો યોગ્ય નથી.
સ્પાઇન શું છે?
સ્પાઇન અથવા કરોડરજ્જુ આપણા શરીરની મહત્વપૂર્ણ રચના છે. તે શરીરને આધાર આપે છે, ઊભા રહેવામાં અને હલનચલનમાં મદદ કરે છે અને કરોડરજ્જુની અંદર રહેલા સ્પાઇનલ કોર્ડનું રક્ષણ કરે છે.
સ્પાઇનમાં એક પછી એક ગોઠવાયેલા હાડકાં એટલે કે વર્ટિબ્રા હોય છે. આ હાડકાંની વચ્ચે નરમ ઇન્ટરવર્ટિબ્રલ ડિસ્ક હોય છે, જે આંચકો શોષવામાં મદદ કરે છે.
સ્પાઇનમાંથી શરીરના વિવિધ ભાગો સુધી નસો જાય છે. તેથી સ્પાઇનની કેટલીક સમસ્યાઓમાં કમર અથવા ગરદનના દુખાવા સાથે હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી, સુન્નપણું અથવા નબળાઈ પણ થઈ શકે છે.
સ્પાઇનની સામાન્ય સમસ્યાઓ
1. સ્નાયુઓનો ખેંચાવો
ખોટી રીતે વજન ઉઠાવવાથી, અચાનક હલનચલન અથવા વધારે મહેનતથી કમરના સ્નાયુઓમાં ખેંચાવો આવી શકે છે.
સામાન્ય રીતે આરામ, યોગ્ય કસરત અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબની સારવારથી સુધારો થઈ શકે છે.
2. સ્લિપ્ડ અથવા હર્નિયેટેડ ડિસ્ક
ડિસ્કની બહારનો ભાગ નબળો પડવાથી તેનો અંદરનો ભાગ બહારની તરફ દબાઈ શકે છે. તેને સામાન્ય ભાષામાં સ્લિપ્ડ ડિસ્ક કહેવામાં આવે છે.
જો ડિસ્ક નસ પર દબાણ કરે તો કમરથી પગ સુધી જતો દુખાવો, ઝણઝણાટી અથવા સુન્નપણું થઈ શકે છે.
3. સ્પાઇનલ સ્ટેનોસિસ
સ્પાઇનની અંદરની નસો માટેની જગ્યા સાંકડી થવાથી સ્પાઇનલ સ્ટેનોસિસ થઈ શકે છે.
આ સમસ્યા ખાસ કરીને ઉંમર વધ્યા પછી જોવા મળે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં ચાલતી વખતે પગમાં દુખાવો, ભારપણું અથવા નબળાઈ થઈ શકે છે અને બેસવાથી અથવા આગળ વળવાથી રાહત મળી શકે છે.
4. સ્પોન્ડિલોસિસ
ઉંમર સાથે સ્પાઇનના હાડકાં અને ડિસ્કમાં થતા ઘસારા અને ફેરફારોને ઘણીવાર સ્પોન્ડિલોસિસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે ગરદન અથવા કમરના ભાગમાં થઈ શકે છે. ઘણા લોકોમાં આ ફેરફારો હોવા છતાં કોઈ લક્ષણો નથી હોતા, જ્યારે કેટલાકમાં દુખાવો અથવા જકડાશ થઈ શકે છે.
5. સાયટિકા
કમરથી પગ તરફ જતી મોટી નસ પર દબાણ અથવા ઇરિટેશન થાય ત્યારે સાયટિકા જેવા લક્ષણો થઈ શકે છે.
દર્દીને કમરથી નિતંબ અને પગ તરફ જતો દુખાવો, બળતરા, ઝણઝણાટી અથવા સુન્નપણું અનુભવાઈ શકે છે.
કયા લક્ષણોને ગંભીરતાથી લેવા?
સામાન્ય કમરના દુખાવામાં ઘણીવાર થોડા સમય અને યોગ્ય સારવારથી સુધારો થઈ શકે છે. પરંતુ નીચેના લક્ષણો હોય તો તબીબી તપાસ જરૂરી છે:
- દુખાવો સતત વધતો જાય
- હાથ અથવા પગમાં નબળાઈ
- હાથ અથવા પગમાં વધતું સુન્નપણું
- ચાલવામાં મુશ્કેલી
- ઈજા પછી ગંભીર કમર અથવા ગરદનનો દુખાવો
- તાવ સાથે કમરનો દુખાવો
- કારણ વગર વજન ઘટવું
- પેશાબ અથવા મળ પર નિયંત્રણમાં અચાનક ફેરફાર
ખાસ કરીને પેશાબ-મળ પર નિયંત્રણમાં અચાનક ફેરફાર અથવા બંને પગમાં ગંભીર નબળાઈ હોય તો તાત્કાલિક તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
સ્પાઇનની તપાસ કેવી રીતે થાય?
ડૉક્ટર દર્દીના દુખાવાની શરૂઆત, સ્થાન, સમયગાળો અને અન્ય લક્ષણો વિશે માહિતી લે છે. ત્યારબાદ શારીરિક અને ન્યુરોલોજિકલ તપાસ કરવામાં આવી શકે છે.
જરૂરિયાત મુજબ:
- X-ray
- MRI
- CT Scan
- નસોની કેટલીક વિશિષ્ટ તપાસ
કરવામાં આવી શકે છે.
દરેક કમરના દુખાવામાં MRI જરૂરી નથી. કઈ તપાસ કરવી તે દર્દીની સ્થિતિ અને લક્ષણો પ્રમાણે ડૉક્ટર નક્કી કરે છે.
સારવારમાં સર્જરી હંમેશા જરૂરી છે?
ના.
ઘણા દર્દીઓમાં સ્પાઇનની સમસ્યાની સારવાર સર્જરી વગર થઈ શકે છે.
સારવારમાં:
- યોગ્ય દવાઓ
- ફિઝિયોથેરાપી
- કોર મસલ્સ મજબૂત કરવાની કસરત
- વજન નિયંત્રણ
- યોગ્ય પોઝિશન અને શરીરની મુદ્રા
- રોજિંદી પ્રવૃત્તિમાં જરૂરી ફેરફાર
જેવા વિકલ્પોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં નસ પર ગંભીર દબાણ, સતત નબળાઈ અથવા અન્ય ચોક્કસ પરિસ્થિતિ હોય ત્યારે સર્જરીની જરૂર પડી શકે છે.