સાંધામાં દુખાવો થાય એટલે ઘણીવાર આપણે તેને સીધું “આર્થ્રાઇટિસ” કહી દઈએ છીએ. પરંતુ આર્થ્રાઇટિસ એક જ બીમારી નથી. આ શબ્દ સાંધામાં દુખાવો, સોજો, જકડાશ અને હિલચાલમાં તકલીફ કરતી અનેક અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓ માટે વપરાય છે.
દરેક પ્રકારના આર્થ્રાઇટિસનું કારણ, લક્ષણો અને સારવાર અલગ હોઈ શકે છે. તેથી માત્ર પેઇનકિલર લઈને દુખાવો દબાવવાને બદલે તેનું સાચું કારણ શોધવું મહત્વપૂર્ણ છે.
1. ઓસ્ટિયોઆર્થ્રાઇટિસ (Osteoarthritis)
આર્થ્રાઇટિસનો આ એક સામાન્ય પ્રકાર છે. તેમાં સાંધાની અંદર હાડકાંને ઘર્ષણથી બચાવતું કાર્ટિલેજ ધીમે ધીમે ઘસાઈ શકે છે.
મુખ્યત્વે ઘૂંટણ, હિપ, હાથ અને કરોડરજ્જુના કેટલાક સાંધા અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
લક્ષણો:
- હલનચલન કરતી વખતે દુખાવો
- સાંધામાં જકડાશ
- સોજો
- સાંધાની હિલચાલમાં ઘટાડો
ઉંમર વધવી, અગાઉની ઈજા, વધતું વજન અને સાંધા પર સતત વધારે ભાર જેવા પરિબળો જોખમ વધારી શકે છે.
2. ર્યુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ (Rheumatoid Arthritis)
ર્યુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ એક ઓટોઇમ્યુન બીમારી છે. તેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થા પોતાના સાંધાની અંદરની પડ પર હુમલો કરે છે.
ઘણીવાર બંને બાજુના સમાન સાંધા—જેમ કે બંને હાથ અથવા બંને પગના સાંધા—અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
લક્ષણોમાં:
- સવારે લાંબા સમય સુધી જકડાશ
- સાંધામાં સોજો અને દુખાવો
- થાક
- હાથની આંગળીઓ અથવા કાંડા જેવા નાના સાંધામાં તકલીફ
વહેલી સારવાર મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સારવાર વગર રોગ સાંધાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
3. ગાઉટ (Gout)
ગાઉટમાં શરીરમાં યુરિક એસિડના ક્રિસ્ટલ્સ સાંધામાં જમા થતાં અચાનક સોજો અને તીવ્ર દુખાવો થઈ શકે છે.
ઘણીવાર પગના મોટા અંગૂઠાનો સાંધો અસરગ્રસ્ત થાય છે, પરંતુ અન્ય સાંધામાં પણ ગાઉટ થઈ શકે છે.
હુમલો અચાનક શરૂ થઈ શકે છે અને સાંધો લાલ, ગરમ અને ખૂબ દુખાવાવાળો થઈ શકે છે.
ગાઉટ માત્ર દુખાવો થાય ત્યારે દવા લેવાની સમસ્યા નથી; વારંવાર હુમલા થતા હોય તો લાંબા ગાળે યુરિક એસિડનું નિયંત્રણ પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
4. સોરિયાટિક આર્થ્રાઇટિસ (Psoriatic Arthritis)
આ પ્રકારનો આર્થ્રાઇટિસ સોરાયસિસ ધરાવતા કેટલાક લોકોમાં થઈ શકે છે. તેમાં સાંધામાં સોજો અને દુખાવો ઉપરાંત આંગળીઓ અથવા પગના અંગૂઠામાં સંપૂર્ણ સોજો આવી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં પીઠનો દુખાવો પણ જોવા મળે છે.
સોરાયસિસ અને સાંધાની તકલીફ બંનેને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય નિદાન અને સારવાર જરૂરી છે.
5. એન્કાઇલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ (Ankylosing Spondylitis)
આ એક પ્રકારની ઇન્ફ્લેમેટરી આર્થ્રાઇટિસ છે, જે મુખ્યત્વે કરોડરજ્જુ અને પેલ્વિસના સાંધાને અસર કરી શકે છે.
સામાન્ય રીતે:
- લાંબા સમયથી ચાલતો કમરનો દુખાવો
- સવારે જકડાશ
- આરામ કરતાં દુખાવો વધવો
- હલનચલનથી થોડો સુધારો થવો
જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
યુવાન વયે શરૂ થતો સતત કમરનો દુખાવો માત્ર “વર્કઆઉટ” અથવા “ખોટી પોઝિશન”ને કારણે છે એવું માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી.
6. રિએક્ટિવ આર્થ્રાઇટિસ (Reactive Arthritis)
કેટલાક ચેપ પછી શરીરમાં થતી પ્રતિક્રિયાના ભાગરૂપે રિએક્ટિવ આર્થ્રાઇટિસ થઈ શકે છે.
તેમાં સાંધામાં દુખાવો અને સોજા ઉપરાંત કેટલાક દર્દીઓમાં આંખ અથવા પેશાબ સંબંધિત લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે.
યોગ્ય તબીબી તપાસથી તેનું કારણ સમજવામાં મદદ મળે છે.
7. જુવેનાઇલ ઇડિયોપેથિક આર્થ્રાઇટિસ (Juvenile Idiopathic Arthritis)
બાળકો અને કિશોરોમાં જોવા મળતા કેટલાક પ્રકારના લાંબા સમયના સાંધાના સોજાને જુવેનાઇલ ઇડિયોપેથિક આર્થ્રાઇટિસ કહેવામાં આવે છે.
બાળકમાં લાંબા સમયથી સાંધામાં સોજો, જકડાશ, દુખાવો અથવા ચાલવામાં તકલીફ હોય તો તેને માત્ર વધતી ઉંમર અથવા સામાન્ય ઈજા માનીને અવગણવું નહીં.
વહેલી તપાસ અને યોગ્ય સારવાર બાળકના વિકાસ અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
8. લ્યુપસ સાથે જોડાયેલ આર્થ્રાઇટિસ
SLE (લ્યુપસ) એક ઓટોઇમ્યુન બીમારી છે, જે શરીરના વિવિધ અંગોને અસર કરી શકે છે. તેમાં સાંધામાં દુખાવો અને સોજો પણ થઈ શકે છે.
જો સાંધાની તકલીફ સાથે ત્વચા પર ચકામા, અસામાન્ય થાક, તાવ અથવા અન્ય લક્ષણો હોય તો વધુ તપાસની જરૂર પડી શકે છે.
9. ઇન્ફેક્ટિવ અથવા સેપ્ટિક આર્થ્રાઇટિસ
કેટલાક કિસ્સામાં ચેપ સાંધા સુધી પહોંચવાથી સેપ્ટિક આર્થ્રાઇટિસ થઈ શકે છે. આ ગંભીર સ્થિતિ છે અને તાત્કાલિક તબીબી સારવારની જરૂર પડી શકે છે.
સાંધામાં અચાનક ખૂબ દુખાવો, સોજો, ગરમાશ સાથે તાવ અથવા શરીર અસ્વસ્થ લાગે તો તરત તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.