સાંધામાં દુખાવો, સોજો, સવારના સમયે સાંધામાં જકડાશ, વારંવાર થતો કમરનો દુખાવો અથવા શરીરના વિવિધ ભાગોમાં લાંબા સમયથી ચાલતી તકલીફને ઘણીવાર લોકો માત્ર “ઉંમરની અસર” માની લે છે. પરંતુ આવા લક્ષણો પાછળ ર્યુમેટિક અથવા ઓટોઇમ્યુન બીમારી પણ હોઈ શકે છે.
આવી બીમારીઓનું યોગ્ય નિદાન અને લાંબા ગાળાનું નિયંત્રણ કરવામાં ર્યુમેટોલોજિસ્ટની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે.
ર્યુમેટોલોજી શું છે?
ર્યુમેટોલોજી તબીબી ક્ષેત્રની એવી વિશેષ શાખા છે જે સાંધા, સ્નાયુઓ, હાડકાં, કનેક્ટિવ ટિશ્યુ અને કેટલીક ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓના નિદાન અને સારવાર સાથે સંબંધિત છે.
આ બીમારીઓ માત્ર સાંધા સુધી મર્યાદિત ન હોઈ શકે. કેટલાક રોગો શરીરના અન્ય અંગો પર પણ અસર કરી શકે છે. તેથી યોગ્ય સમયે નિદાન કરાવવું મહત્વપૂર્ણ છે.
ર્યુમેટોલોજિસ્ટ કઈ બીમારીઓની સારવાર કરે છે?
ર્યુમેટોલોજિસ્ટ નીચે જેવી અનેક પરિસ્થિતિઓનું નિદાન અને સારવાર કરે છે:
- ર્યુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ
- ઓસ્ટિયોઆર્થ્રાઇટિસના કેટલાક જટિલ કેસ
- ગાઉટ
- એન્કાઇલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ
- સોરિયાટિક આર્થ્રાઇટિસ
- લ્યુપસ જેવી ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓ
- વાસ્ક્યુલાઇટિસ
- ઓસ્ટિયોપોરોસિસના કેટલાક કેસ
- લાંબા સમયથી ચાલતો સ્નાયુ અને સાંધાનો દુખાવો
- કેટલીક કનેક્ટિવ ટિશ્યુ બીમારીઓ
દરેક સાંધાના દુખાવા માટે ર્યુમેટોલોજિસ્ટની જરૂર પડે એવું નથી. પરંતુ દુખાવો લાંબા સમયથી રહેતો હોય, વારંવાર સોજો આવતો હોય અથવા એકથી વધુ સાંધામાં તકલીફ હોય તો નિષ્ણાતની સલાહ ઉપયોગી બની શકે છે.
કયા લક્ષણોને અવગણવા નહીં?
નીચેના લક્ષણો વારંવાર જોવા મળે તો તબીબી સલાહ લેવી યોગ્ય છે:
- સવારે લાંબા સમય સુધી સાંધામાં જકડાશ રહેવી
- સાંધામાં વારંવાર સોજો આવવો
- બંને હાથ અથવા બંને પગના સમાન સાંધામાં દુખાવો
- લાંબા સમયથી ચાલતો કમરનો દુખાવો
- સાંધાના દુખાવા સાથે સતત થાક અથવા નબળાઈ
- સાંધાની હિલચાલમાં ધીમે ધીમે ઘટાડો થવો
- વારંવાર ગાઉટના હુમલા થવા
- સાંધાની તકલીફ સાથે ત્વચા પર વિશિષ્ટ ચકામા અથવા અન્ય લક્ષણો દેખાવા
ર્યુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ શું છે?
ર્યુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ એક ઓટોઇમ્યુન બીમારી છે, જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થા પોતાના સાંધાના ટિશ્યુ પર હુમલો કરે છે.
તેના કારણે સાંધામાં સોજો, દુખાવો અને જકડાશ થઈ શકે છે. યોગ્ય સારવાર ન મળે તો સમય જતાં સાંધાને નુકસાન પણ થઈ શકે છે.
આથી લાંબા સમયથી ચાલતા સાંધાના સોજાને માત્ર પેઇનકિલરથી દબાવી રાખવાને બદલે તેનું કારણ શોધવું મહત્વપૂર્ણ છે.
નિદાન કેવી રીતે થાય છે?
ર્યુમેટિક બીમારીઓનું નિદાન માત્ર એક જ બ્લડ ટેસ્ટથી થતું નથી.
ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને શારીરિક તપાસ સાથે જરૂરિયાત મુજબ બ્લડ ટેસ્ટ, X-ray, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, MRI અથવા અન્ય તપાસની સલાહ આપી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં RF, anti-CCP, ANA, ESR અથવા CRP જેવા ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે. પરંતુ આ ટેસ્ટના પરિણામોનું અર્થઘટન દર્દીના લક્ષણો અને તબીબી તપાસ સાથે જ કરવું જરૂરી છે.
સારવારનો હેતુ શું છે?
ર્યુમેટિક બીમારીઓની સારવારનો હેતુ માત્ર દુખાવો ઘટાડવાનો નથી. યોગ્ય સારવારથી:
- સોજો અને દુખાવો નિયંત્રિત કરવામાં
- સાંધાને થતા નુકસાનને અટકાવવામાં
- રોજિંદી પ્રવૃત્તિ કરવાની ક્ષમતા જાળવવામાં
- જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં
- બીમારીને લાંબા ગાળે નિયંત્રણમાં રાખવામાં
મદદ મળી શકે છે.
સારવારમાં દવાઓ ઉપરાંત ફિઝિયોથેરાપી, કસરત, વજન નિયંત્રણ અને જીવનશૈલીમાં જરૂરી ફેરફારોનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
દવા પોતાની રીતે બંધ કરવી કેમ યોગ્ય નથી?
કેટલીક ર્યુમેટિક બીમારીઓમાં લાંબા સમય સુધી દવા લેવાની જરૂર પડી શકે છે. દર્દીને સારું લાગવા લાગે ત્યારે પોતાની રીતે દવા બંધ કરવાથી બીમારી ફરી સક્રિય થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને સ્ટેરોઇડ જેવી દવાઓ પોતાની રીતે અચાનક બંધ કરવી યોગ્ય નથી. દવામાં ફેરફાર હંમેશા ડૉક્ટરની સલાહથી જ કરવો જોઈએ.