Strabismus એ આંખોનું તે અવસ્થાન છે જ્યાં બંને આંખો સરખી દિશા તરફ નજર નથી કરતી. એક આંખ સીધા આગળ જોઈ રહી હોય અને બીજી આંખ ઈશારો કે ઊભી હોઈ શકે છે.
Strabismus ના લક્ષણો:
એક આંખ સીધી અને બીજી ઊભી અથવા અંદરની કે બહારની તરફ વાળેલી હોય
બાળક નજર દોરી શકે છે
બંને આંખો સાથે નજર નથી કરતો
આંખોનું લાલાશ અથવા તકલીફ (ક્યારેક)
ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી
Strabismus ના પ્રકાર:
ઇન્સ્ટ્રૉપિયા (Esotropia): એક અથવા બંને આંખો અંદરના ભાગ તરફ વળવી જાય છે (crossed inward).
એક્સ્ટ્રોપિયા (Exotropia): આંખો બહારની તરફ વળવી જાય છે.
હાયપર્ટે્રોપિયા (Hypertropia): એક આંખ ઉપર કે નીચે નીકળે છે.
Strabismus ના કારણો:
આંખની મસલસમાં તકલીફ
દૃષ્ટિ ખામીઓ (જેમ કે દુરદશા)
મગજ અને આંખ વચ્ચે સંકેત આપવાનો પ્રોબ્લેમ
જન્મજાત અથવા ડામેજના કારણે
Strabismus નો ઉપચાર:
ચશ્મા: દૃષ્ટિ ખામીઓ સુધારવા માટે.
આંખનું પેચ લગાવવું: શક્તિશાળી આંખને પેચ કરી કમી લાગેલી આંખને જોર આપવા.
દવાઓ: કેટલીક વખત મસલસને દુર કરવા માટે.
શસ્ત્રક્રિયા: જો જરૂરી હોય તો આંખની હાડકાંની સ્થિતિ સુધારવા માટે.
વિઝન થેરાપી: આંખ અને મગજ વચ્ચેનું જોડાણ મજબૂત કરવા.
Amblyopia (Lazy Eye) શું છે?
આ રોગમાં એક આંખથી મળતી દૃષ્ટિ મગજ સુધી પૂરતી સારી રીતે નથી પહોંચતી.
સામાન્ય રીતે એક આંખ દેખાય છે પણ બીજી આંખ ધીમે ધીમે કમજોરી બની જાય છે.
Amblyopia સામાન્ય રીતે Strabismus (crossed eyes) અથવા દૃષ્ટિ ખામી (refractive errors) ના કારણે થાય છે.
જો સમયસર સારવાર ન મળે તો દૃષ્ટિ કાયમી નુકસાન થઈ શકે છે.
Amblyopia ના કારણો:
Strabismus (crossed eyes) – જ્યારે એક આંખ યોગ્ય દિશામાં નથી જોઈ રહી.
Refractive errors (દૂરદશા, નીકટદશા, આસટીગ્મેટિઝમ) – એક આંખમાં દૃષ્ટિ ખામી વધારે હોય અને બીજી ઓછા.
Congenital cataract – જન્મ વખતે આંખમાં દૃષ્ટિમાં અવરોધ.
લક્ષણો:
એક આંખનો દૃષ્ટિ ખોટો લાગે અથવા બાળક એક આંખથી વધુ જોવાનો પ્રયત્ન કરે.
વાંચન કે રમતમાં ધ્યાન ન આપવું.
આંખ રગડવી અથવા આવડતી નજર ન હોવી.
Amblyopia નો ઉપચાર:
ચશ્મા પહેરવી (જો refractive error હોય).
આંખનું પેચ (patching therapy) – વધુ તાકતવાળી આંખ પર પેચ લગાડીને ઓછી દૃષ્ટિવાળી આંખને મજબૂત બનાવવી.
એટ્રોપિન ડ્રોપ્સ – પેચની જગ્યાએ ઉપયોગ કરી શકાય છે, આ વધુ તાકતવાળી આંખને થોડી ધૂંધી બનાવે છે જેથી કમજોર આંખ જોરથી કામ કરે.
શસ્ત્રક્રિયા – જો strabismus અથવા cataract હોય તો.
Refractive Errors શું છે?
જ્યારે આંખ પ્રકાશને યોગ્ય રીતે ઝીલીને રેટિના પર સ્પષ્ટ છબી ન બનાવી શકે, ત્યારે તેને "રિફ્રેક્ટિવ એરર" કહેવાય છે.
આ બિનજરૂરી રીતે નજદીક કે દૂરની વસ્તુઓ અસ્પષ્ટ લાગે છે.
Refractive Errors ના મુખ્ય પ્રકારો:
1. Myopia (માયોપિયા) – Nearsightedness / દૂરની વસ્તુઓ ધૂંધળી લાગે
બાળક નજીકનું સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે, પણ દૂરનું નહીં.
ઉદાહરણ: બોર્ડની લખાણ ન જોઈ શકાય.
2. Hyperopia (હાયપરોપિયા) – Farsightedness / નજીકની વસ્તુઓ ધૂંધળી લાગે
દૂરનું સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે, પણ વાંચતી વખતે મુશ્કેલી થાય છે.
3. Astigmatism (અસ્ટીગ્મેટિઝમ) – પ્રકાશ યોગ્ય રીતે ફોકસ થતો નથી
આંખની કોનિયાની આકારમાં વિકાર હોય છે.
નજર ધૂંધળી અને વિકૃત લાગે છે – નજીક કે દૂર બંને.
4. Anisometropia – બંને આંખોમાં જુદી-જુદી દૃષ્ટિ ક્ષમતા
એક આંખ નોર્મલ હોય અને બીજીમાં માયોપિયા/હાયપરોપિયા હોય શકે.
લક્ષણો (Symptoms) બાળકોમાં:
આંખ ચમકાવવી અથવા squint કરવી
વારંવાર માથા દુખાવું
વાંચન કે ટેલીવિઝન જુસ્સાથી ખુબ નજીક જઈને જોવું
એક આંખ ઢાંકીને જોવાનો પ્રયત્ન
શાળામાં બોર્ડ ન જોઈ શકવું
ઉપચાર (Treatment):
ચશ્મા (Eyeglasses): સૌથી સામાન્ય અને અસરકારક ઉપાય
contacts: મોટા બાળકો માટે જરૂર પડે તો
દૃષ્ટિ પરીક્ષણ: નિયમિત રીતે કરાવવું ખાસ બાળકના વિકાસ દરમિયાન
Lazy Eye ના કેસમાં Vision Therapy કે Eye patching
ક્યારે તપાસ કરાવવી?
6 મહિના, 3 વર્ષ, અને પહેલા ધોરણમાં બાળકોની આંખોની ચકાસણી અનિવાર્ય છે.
જો બાળકને કોઈ દૃષ્ટિ લક્ષણ જણાય તો તરત pediatric ophthalmologist પાસે જવું.