એવા ડોક્ટર જે બાળકોના પાચનતંત્ર (પેટ અને પેટ સંબંધિત રોગો) ની નિદાન અને સારવાર કરે છે.
તેઓ કયા રોગોની સારવાર કરે છે?
| રોગ/સ્થિતિ | સમજ |
| વારંવાર પેટમાં દુખાવું | અસિડીટી, ગેસ, ઈન્ફેક્શન |
| કબજિયાત / ડાયરીયા | પાચન સમસ્યાઓ |
| જીર્ણ દુધ પીવાથી allergy | Lactose intolerance |
| ઉલટીઓ | Acidity, infections |
| લીવરની તકલીફ | પીડિયાટ્રિક હેપેટાઈટિસ, લિવર એનઝાઈમ વધવું |
| પીડિયાટ્રિક હેપેટાઈટિસ, લિવર એનઝાઈમ વધવું | Malabsorption / Celiac disease |
| પેલે ભોજન ખાધા પછી પાચન ન થાય | Reflux (GERD) |
તેઓ શું કરે છે?
- બાળક માટે ખાસ ડાયટ પ્લાન બનાવે છે
- લેબ ટેસ્ટ, એલર્જી ટેસ્ટ કે સ્કેન દ્વારા તપાસ કરે છે
- એન્ડોસ્કોપી અથવા કોલોનોસ્કોપી જેવા ટેસ્ટ પણ જો જરૂરી હોય તો કરે છે
- લાંબા ગાળાના પાચન રોગોની દેખરેખ રાખે છે
બાળકોમાં સામાન્ય પાચન સમસ્યાઓ:
| સમસ્યા | લક્ષણ | શક્ય કારણ |
| કબજિયાત | 2-3 દિવસ સુધી પખાન ન થવો | ઓછી તંદુરસ્ત આહાર, ઓછું પાણી |
| અતિસાર (ડાયરીયા) | પાતળા પખાના વારંવાર | વાયરસ/બેક્ટેરિયા |
| અગ્નિસાર (Acidity / Reflux) | ભોજન પછી ઊલટી જેવું થવું | પેટનું એસિડ વધવું |
| પેટમાં દુખાવો | રડવું, પેટને ચોટ મારવી | ગેસ, કબજ, કોલિક |
| અન્ન એલર્જી | દૂધ કે ખોરાક બાદ ઊલટી, ખંજવાળ | દૂધ, ગ્લૂટન વગેરે |
| જિર્દ / પાચન ન થવું | ભુખ ન લાગવી, થાક | પાચનતંત્ર નબળું |
પાચન સુધારવા ઘરેલું ઉપાય:
| ઉપાય | ઉપયોગ |
| છાસ / બટટાનું સુપ | હળવા પાચન માટે |
| પાણીયુક્ત ફળ (પપૈયું, તરસ) | કબજ ન રહેવા માટે |
| જીરું / સાદું હળદર પાણી | ગેસ/અગ્નિસાર માટે |
| ગરમ પાણી | આંતરડાં માટે હળવું |
| પલાળેલા મગફળી / નર્મ ખોરાક | હળવો અને પૌષ્ટિક |
કબજિયાત એટલે શું?
- જ્યારે બાળકનું પખાન:
- 2-3 દિવસ સુધી ન થાય
- કરવામાં મુશ્કેલી પડે (ઘણું દબાવવું પડે)
- પખાન અત્યંત કરકસર હોય
- થતી વખતે બાળક રડે, પેટ દબાવે
તો આ સ્થિતિને કબજિયાત (Constipation) કહે છે
બાળકોમાં કબજિયાતના કારણો:
| કારણ | વિગત |
| ઓછું પાણી પીવું | ખાસ કરીને ગરમ હવામાનમાં |
| ફાઈબર (રેસા) ઓછું ખાવું | ફળો, શાકભાજી, અનાજની ઉણપ |
| બહુ બેસી રહેવું | ફિઝિકલ એક્ટિવિટી ઓછી |
| પોટ્ટી દબાવવી | બાળક ટોઇલેટ જવાનું ટાળે |
| દૂધ વધુ પીવું અને ખાવાનું ઓછું | માત્ર દૂધ પર નિર્ભરતા |
| મેડિકલ કારણો | (દુરલભ) થાઈરોઇડ, આંતરડાંની સમસ્યા વગેરે |
ઘરેલું ઉકેલ અને ઉપાય:
1. પૂરતું પાણી પીવડાવો
1 વર્ષની ઉંમરથી વધુ બાળકોને દિવસમાં 5-6 વખત પાણી
2. ફળો અને રેસાવાળું ખોરાક
પપૈયું, સફરજન (છોલીને), નાસપતી, કિસમિસ
શાકભાજી – પાલક, ગાજર, બીટ
3. પચાવાળું નાસ્તો
ઓટસ, ખીચડી, સૂપ, ઘઉંનો રોટલો – ફાઈબરયુક્ત
દરરોજ દહીં / છાસ – પેટ માટે ઉપયોગી
4. ચાલવું અને રમવું
ફિઝિકલ એક્ટિવિટી આંતરડાને સારું કામ કરાવશે
5. ટોઇલેટ માટે નિયમિત સમય
રોજ સવારે ટોઇલેટ જવાનું ટાળવું— દબાવ્યા વગર
બાળકોમાં ડાયરીયાના મુખ્ય કારણો:
| કારણ | વિગત |
| વાઇરલ ઈન્ફેક્શન | રોટાવાઇરસ, એડેનોવાયરસ (ઘણા કેસોમાં) |
| બેક્ટેરિયા | E. coli, Salmonella, Shigella વગેરે |
| સાંધેલું / ખરાબ ભોજન | જૂનું દૂધ, ફ્રિજમાં રહેલું ખાવાનું |
| અજ્ઞાનતાથી પાણી પિનારું | અશુદ્ધ પાણી / ગંદા બરફ |
| Food Allergy / Intolerance | દૂધ / લેક્ટોઝ ઇન્ટોલરન્સ |
| એન્ટિબાયોટિકના સાઈડ ઇફેક્ટ્સ | દવાઓથી આંતરડાની ગતિ વધી જાય છે |
ઘરેલું સારવાર (Home Care):
| કરો | ટાળો |
| ORS દ્રાવણ (Electral પાઉડર) આપો | ફ્રૂટ જ્યુસ, સોડા |
| છાસ, પલાળેલું ચોખાનું પાણી | દુધ, મીઠું-heavy ભોજન |
| દાળ-ભાત / ખીચડી / પાપઈયું | ઓઈલી ફૂડ, બજારનું ખાવાનું |
| હાથ-પગ સાફ રાખો | બાળકને ગંદા રમકડાં નાખવા દો નહીં |