ઘૂંટણ, ખભા, કાંડા, કોણી અથવા અન્ય સાંધામાં ઈજા, દુખાવો, સોજો કે હલનચલનમાં તકલીફ થાય ત્યારે દરેક વખતે મોટી સર્જરીની જરૂર પડે એવું નથી. કેટલીક સાંધાની સમસ્યાઓ માટે આર્થ્રોસ્કોપી (Arthroscopy) નામની ઓછા કાપાવાળી સર્જિકલ પદ્ધતિ ઉપયોગી બની શકે છે.
આ પદ્ધતિમાં નાના કાપા દ્વારા કેમેરા સાંધાની અંદર લઈ જઈને સમસ્યાને સીધી જોવામાં આવે છે અને જરૂરિયાત મુજબ તે જ સમયે સારવાર પણ કરવામાં આવી શકે છે.
આર્થ્રોસ્કોપી શું છે?
“Arthro” એટલે સાંધો અને “scopy” એટલે અંદરથી જોવું.
આર્થ્રોસ્કોપીમાં સર્જન સાંધાની નજીક ખૂબ નાના કાપા કરે છે. તેમાંથી આર્થ્રોસ્કોપ નામનું પાતળું કેમેરાવાળું સાધન સાંધાની અંદર મૂકવામાં આવે છે.
કેમેરાથી સાંધાની અંદરની તસવીર મોનિટર પર જોઈ શકાય છે. જરૂરિયાત મુજબ બીજા નાના સાધનો દ્વારા ક્ષતિગ્રસ્ત ટિશ્યુની સારવાર અથવા સમારકામ કરવામાં આવે છે.
કયા સાંધામાં આર્થ્રોસ્કોપી થઈ શકે?
આર્થ્રોસ્કોપી સૌથી વધુ ઘૂંટણ અને ખભાના સાંધામાં કરવામાં આવે છે. ઉપરાંત કાંડા, કોણી, પગની ઘૂંટી અને કેટલાક અન્ય સાંધામાં પણ તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
આર્થ્રોસ્કોપી શા માટે કરવામાં આવે છે?
દર્દીની સમસ્યા પ્રમાણે આર્થ્રોસ્કોપીની જરૂર પડી શકે છે, જેમ કે:
- રમતગમત દરમિયાન થયેલી સાંધાની ઈજા
- ઘૂંટણના મેનિસ્કસની ઈજા
- ઘૂંટણના ACL જેવા લિગામેન્ટની ઈજા
- ખભાના લિગામેન્ટ અથવા ટિશ્યુની સમસ્યા
- સાંધાની અંદરના કાર્ટિલેજને નુકસાન
- સાંધામાં છૂટો પડેલો હાડકા અથવા કાર્ટિલેજનો ટુકડો
- કેટલીક સાંધાની સોજા અથવા અન્ય સમસ્યાઓ
દરેક દર્દીમાં આર્થ્રોસ્કોપી જરૂરી નથી. યોગ્ય સારવાર માટે ડૉક્ટર તપાસ અને જરૂરી ઇમેજિંગ ટેસ્ટના આધારે નિર્ણય લે છે.
પ્રક્રિયા કેવી રીતે થાય છે?
આર્થ્રોસ્કોપી સામાન્ય રીતે હોસ્પિટલ અથવા ડે-કેર સર્જિકલ સેન્ટરમાં કરવામાં આવે છે.
સર્જરી પહેલાં દર્દીને યોગ્ય પ્રકારનું એનેસ્થેશિયા આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ:
- સાંધાની નજીક નાના કાપા કરવામાં આવે છે.
- એક કાપામાંથી કેમેરાવાળું આર્થ્રોસ્કોપ અંદર મૂકવામાં આવે છે.
- સાંધાની અંદરની રચનાઓ મોનિટર પર તપાસવામાં આવે છે.
- જરૂરિયાત મુજબ નાના સાધનો દ્વારા સમસ્યાની સારવાર કરવામાં આવે છે.
- અંતે કાપા બંધ કરીને ડ્રેસિંગ કરવામાં આવે છે.
પ્રક્રિયાનો સમય કઈ સમસ્યાની સારવાર કરવામાં આવી રહી છે તેના પર આધારિત હોય છે.
શું આર્થ્રોસ્કોપીમાં મોટો કાપો પડે છે?
આર્થ્રોસ્કોપીમાં સામાન્ય રીતે પરંપરાગત ઓપન સર્જરી કરતાં નાના કાપા કરવામાં આવે છે. તેથી ઘણા દર્દીઓમાં ઘા નાનો હોય છે અને રિકવરી પણ તુલનાત્મક રીતે ઝડપી થઈ શકે છે.
પરંતુ “નાનો કાપો” એટલે “નાની સારવાર” એવું માનવું યોગ્ય નથી. કેટલીક આર્થ્રોસ્કોપિક પ્રક્રિયાઓમાં લિગામેન્ટ રિપેર અથવા રિકન્સ્ટ્રક્શન જેવી ગંભીર સર્જરી પણ થઈ શકે છે.
સર્જરી પછી રિકવરી કેવી હોય છે?
રિકવરીનો સમય દરેક દર્દીમાં અલગ હોય છે. કઈ સર્જરી કરવામાં આવી છે, દર્દીની ઉંમર, શારીરિક સ્થિતિ અને અન્ય પરિબળો તેના પર અસર કરે છે.
કેટલાક દર્દીઓ થોડા સમય પછી ઘરે જઈ શકે છે, જ્યારે કેટલીક સર્જરી પછી વધુ દેખરેખની જરૂર પડી શકે છે.
ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ફિઝિયોથેરાપી અને કસરત કરવી ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. કસરતનો હેતુ સાંધાની હિલચાલ, સ્નાયુઓની શક્તિ અને દૈનિક પ્રવૃત્તિ કરવાની ક્ષમતા સુધારવાનો હોય છે.
આર્થ્રોસ્કોપીના ફાયદા
યોગ્ય દર્દીમાં આર્થ્રોસ્કોપીના કેટલાક ફાયદા હોઈ શકે છે:
- નાના કાપા
- સામાન્ય રીતે ઓછું ટિશ્યુ નુકસાન
- કેટલીક પ્રક્રિયામાં ઝડપી રિકવરી
- સાંધાની અંદરની સમસ્યાને સીધી જોઈને સારવાર કરવાની શક્યતા
- ઘણી પ્રક્રિયાઓમાં હોસ્પિટલમાં ઓછો સમય રહેવાની શક્યતા
પરંતુ પરિણામ સારવારના પ્રકાર અને દર્દીની સ્થિતિ પર આધારિત રહે છે.
શું આર્થ્રોસ્કોપી સંપૂર્ણપણે જોખમમુક્ત છે?
ના. કોઈપણ સર્જરીની જેમ આર્થ્રોસ્કોપીમાં પણ કેટલાક જોખમો હોઈ શકે છે. તેમાં ચેપ, રક્તસ્ત્રાવ, સોજો, દુખાવો, લોહીની ગાંઠ અથવા સાંધાની હિલચાલમાં સમસ્યા જેવી જટિલતાઓ થઈ શકે છે.
ગંભીર જટિલતાઓ સામાન્ય નથી, પરંતુ વ્યક્તિગત જોખમ વિશે સર્જન સાથે ચર્ચા કરવી જરૂરી છે.
શું દરેક ઘૂંટણના દુખાવામાં આર્થ્રોસ્કોપી કરાવી શકાય?
ના.
ખાસ કરીને ઉંમર સાથે થતા સામાન્ય ઘૂંટણના ઓસ્ટિયોઆર્થ્રાઇટિસમાં દરેક દર્દીને આર્થ્રોસ્કોપીથી ફાયદો થાય એવું જરૂરી નથી. યોગ્ય સારવાર નક્કી કરતા પહેલાં દુખાવાનું કારણ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં દવા, કસરત, ફિઝિયોથેરાપી, વજન નિયંત્રણ અથવા અન્ય નોન-સર્જિકલ સારવાર વધુ યોગ્ય હોઈ શકે છે.