ઉંમર વધવાની સાથે હિપ (કમરનો સાંધો) અને ઘૂંટણના સાંધામાં દુખાવો, જકડાશ અને ચાલવામાં તકલીફ થવી સામાન્ય સમસ્યા બની શકે છે. શરૂઆતમાં દવા, કસરત, વજન નિયંત્રણ અને ફિઝિયોથેરાપીથી રાહત મળી શકે છે. પરંતુ જ્યારે સાંધાને થયેલું નુકસાન વધારે હોય અને રોજિંદા જીવન પર તેની અસર ગંભીર બનવા લાગે, ત્યારે જોઇન્ટ રિપ્લેસમેન્ટ સર્જરી એક અસરકારક સારવાર વિકલ્પ બની શકે છે.
હિપ અને ઘૂંટણનો સાંધો ખરાબ કેમ થાય છે?
સાંધાની અંદરની સપાટી પર રહેલું કાર્ટિલેજ હાડકાંને સરળતાથી એકબીજા ઉપર હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે. સમય જતાં આ કાર્ટિલેજ ઘસાઈ જાય અથવા નુકસાન પામે ત્યારે હાડકાં વચ્ચે ઘર્ષણ વધે છે અને દુખાવો તથા જકડાશ શરૂ થઈ શકે છે.
આ માટેના સામાન્ય કારણોમાં ઉંમર સાથે થતા ફેરફારો, ઓસ્ટિયોઆર્થ્રાઇટિસ, અગાઉની ઇજા, સાંધા પર સતત વધારે ભાર અને કેટલીક અન્ય સાંધાની બીમારીઓનો સમાવેશ થાય છે.
ક્યારે સર્જરી વિશે વિચારવું?
દરેક દર્દીને સાંધાની તકલીફ માટે સર્જરીની જરૂર પડતી નથી. સામાન્ય રીતે ડૉક્ટર સર્જરી ત્યારે વિચારતા હોય છે જ્યારે:
સતત અથવા વારંવાર ગંભીર દુખાવો રહેતો હોય.
ચાલવા, સીડી ચઢવા કે બેસવા-ઉઠવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય.
રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ અને ઊંઘ પર અસર થતી હોય.
દવા, ફિઝિયોથેરાપી અને અન્ય યોગ્ય સારવારથી પૂરતી રાહત ન મળતી હોય.
એક્સ-રે અથવા અન્ય તપાસમાં સાંધાને નોંધપાત્ર નુકસાન દેખાતું હોય.
સર્જરીનો નિર્ણય માત્ર એક્સ-રેના આધારે નહીં, પરંતુ દર્દીના દુખાવા, ઉંમર, શારીરિક સ્થિતિ, દૈનિક જીવન પર થતી અસર અને અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને લેવાય છે.
હિપ અથવા ઘૂંટણનું રિપ્લેસમેન્ટ એટલે શું?
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ખરાબ થયેલા સાંધાના નુકસાન પામેલા ભાગને દૂર કરીને તેની જગ્યાએ કૃત્રિમ ભાગ (ઇમ્પ્લાન્ટ) મૂકવામાં આવે છે.
હિપ રિપ્લેસમેન્ટમાં હિપના સાંધાના નુકસાન પામેલા ભાગોને યોગ્ય કૃત્રિમ ઘટકો વડે બદલવામાં આવે છે.
ઘૂંટણ રિપ્લેસમેન્ટમાં ઘૂંટણના નુકસાન પામેલા ભાગોની સપાટીને કૃત્રિમ ઘટકો વડે બદલવામાં આવે છે, જેથી સાંધાની હિલચાલ અને કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થઈ શકે.
કયા પ્રકારનું ઇમ્પ્લાન્ટ અને કઈ સર્જિકલ પદ્ધતિ યોગ્ય રહેશે તે દર્દીની સ્થિતિ અને સર્જનની સલાહ પર આધારિત હોય છે.
શું સર્જરી પછી તરત જ ચાલવું શક્ય છે?
ઘણા દર્દીઓને સર્જરી પછી વહેલી તકે ઊભા થવા અને ચાલવાની શરૂઆત કરાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો સમય દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે. શરૂઆતમાં વૉકર, ક્રચ અથવા અન્ય સહાયની જરૂર પડી શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપી રિકવરીનો મહત્વનો ભાગ છે. નિયમિત કસરતથી સાંધાની હિલચાલ, સ્નાયુઓની શક્તિ અને ચાલવાની ક્ષમતા સુધારવામાં મદદ મળે છે.
સર્જરી પહેલાં દર્દીએ શું ધ્યાન રાખવું?
સર્જરી પહેલાં ડૉક્ટર જરૂરી તબીબી તપાસ અને ટેસ્ટ કરાવી શકે છે. તમારી ચાલતી દવાઓ, અગાઉની સર્જરી, એલર્જી તથા અન્ય તબીબી સમસ્યાઓ વિશે ડૉક્ટરને સંપૂર્ણ માહિતી આપવી મહત્વપૂર્ણ છે.
જો તમારું વજન વધારે હોય, ધૂમ્રપાન કરતા હો અથવા ડાયાબિટીસ જેવી સ્થિતિ હોય, તો સર્જરી પહેલાં તેને શક્ય તેટલી સારી રીતે નિયંત્રિત કરવી રિકવરી માટે મદદરૂપ બની શકે છે.
સર્જરી પછીની કાળજી
સર્જરી સફળ થવામાં માત્ર ઓપરેશન જ નહીં, પરંતુ પછીની કાળજી પણ મહત્વની છે.
ડૉક્ટર અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સૂચનાઓનું પાલન કરો.
જણાવેલી કસરતો નિયમિત કરો.
શરૂઆતમાં પડી જવાથી બચવા માટે જરૂરી સાવચેતી રાખો.
દવાઓ સમયસર લો.
સર્જરીના ઘાની યોગ્ય કાળજી રાખો.
અસામાન્ય દુખાવો, વધારે સોજો, તાવ, ઘામાંથી પ્રવાહી આવવું અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી સમસ્યા થાય તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લો.
શું રિપ્લેસમેન્ટ પછી સામાન્ય જીવન જીવી શકાય?
ઘણા દર્દીઓમાં હિપ અથવા ઘૂંટણના રિપ્લેસમેન્ટ પછી દુખાવામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિ કરવાની ક્ષમતામાં સુધારો જોવા મળે છે. જોકે રિકવરીનો સમય વ્યક્તિગત હોય છે.
સર્જરી પછી કેટલું ચાલવું, કઈ કસરત કરવી અને કઈ પ્રવૃત્તિ ટાળવી તે તમારા સર્જનની સલાહ મુજબ નક્કી કરવું જોઈએ. કૃત્રિમ સાંધાની લાંબા સમય સુધી સારી કામગીરી માટે યોગ્ય કાળજી અને નિયમિત ફોલોઅપ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.