આપણા શરીરમાં રક્ત પરિભ્રમણ જેટલું જ મહત્વનું એક બીજું નેટવર્ક છે, જેને લિમ્ફેટિક સિસ્ટમ અથવા લસિકા તંત્ર કહેવામાં આવે છે. તે શરીરમાંથી વધારાનું પ્રવાહી દૂર કરવામાં, રોગપ્રતિકારક શક્તિને મદદ કરવામાં અને ચેપ સામે શરીરનું રક્ષણ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
આ તંત્રમાં લસિકા પ્રવાહી, લિમ્ફ નોડ્સ અને લિમ્ફેટિક નળીઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં કોઈ સમસ્યા ઊભી થાય ત્યારે શરીરના વિવિધ ભાગોમાં સોજો, વારંવાર ચેપ અથવા અન્ય લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
લિમ્ફેટિક સિસ્ટમ શું છે?
લિમ્ફેટિક સિસ્ટમ શરીરમાં ફેલાયેલું નળીઓ અને લિમ્ફ નોડ્સનું જાળું છે.
લિમ્ફ પ્રવાહી શરીરના ટિશ્યુમાંથી વધારાનું પ્રવાહી એકત્રિત કરે છે અને તેને ફરી રક્ત પરિભ્રમણમાં પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.
લિમ્ફ નોડ્સ નાના ગાંઠ જેવા અંગો છે, જે શરીરની રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ગળા, બગલ અને જાંઘના સાંધા પાસેના વિસ્તારોમાં લિમ્ફ નોડ્સ સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે.
લિમ્ફેટિક રોગોના મુખ્ય પ્રકારો
લિમ્ફેટિક સિસ્ટમને અસર કરતા રોગો ઘણા પ્રકારના હોઈ શકે છે. તેમાં કેટલાક સામાન્ય રોગો અને પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
1. લિમ્ફેડિમા
લિમ્ફેટિક પ્રવાહી યોગ્ય રીતે બહાર ન નીકળી શકે ત્યારે લિમ્ફેડિમા થઈ શકે છે. તેના કારણે હાથ, પગ અથવા શરીરના અન્ય ભાગમાં લાંબા સમય સુધી સોજો રહે છે.
તે બે પ્રકારનું હોઈ શકે છે:
- જન્મથી અથવા વારસાગત રીતે થતું પ્રાથમિક લિમ્ફેડિમા
- સર્જરી, રેડિયેશન, ચેપ અથવા અન્ય કારણોસર થતું સેકન્ડરી લિમ્ફેડિમા
કેટલાક કેન્સરની સારવાર પછી પણ લિમ્ફેડિમા થઈ શકે છે.
2. લિમ્ફ નોડ્સમાં સોજો
ચેપ દરમિયાન લિમ્ફ નોડ્સ ફૂલી શકે છે. ગળામાં શરદી અથવા ગળાના ચેપ વખતે થતી નાની ગાંઠો તેનું સામાન્ય ઉદાહરણ છે.
સામાન્ય ચેપમાં લિમ્ફ નોડ્સ થોડા સમય પછી ફરી સામાન્ય થઈ શકે છે. પરંતુ ગાંઠ લાંબા સમય સુધી રહે, સતત વધતી જાય અથવા અન્ય અસામાન્ય લક્ષણો સાથે હોય તો તબીબી તપાસ જરૂરી છે.
3. લિમ્ફોમા
લિમ્ફોમા લિમ્ફેટિક સિસ્ટમના કેટલાક કોષોમાં થતો કેન્સર છે. તેના બે મુખ્ય જૂથ Hodgkin lymphoma અને Non-Hodgkin lymphoma છે.
તેમાં ગળા, બગલ અથવા જાંઘ પાસે દુખાવો વગરની લિમ્ફ નોડની ગાંઠ, તાવ, રાત્રે વધારે પરસેવો, વજનમાં ઘટાડો અથવા સતત થાક જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
આ લક્ષણો અન્ય ઘણી બીમારીઓમાં પણ થઈ શકે છે, તેથી માત્ર લક્ષણોના આધારે કેન્સરનું નિદાન કરી શકાય નહીં.
4. લિમ્ફેટિક સિસ્ટમને અસર કરતો ચેપ
કેટલાક ચેપમાં લિમ્ફ નોડ્સમાં સોજો અથવા દુખાવો થઈ શકે છે. ચેપનું કારણ બેક્ટેરિયા, વાયરસ અથવા અન્ય સૂક્ષ્મજીવો હોઈ શકે છે.
યોગ્ય સારવાર ચેપના કારણ પર આધારિત હોય છે. પોતાની રીતે એન્ટિબાયોટિક લેવી યોગ્ય નથી.
કયા લક્ષણોને અવગણવા નહીં?
નીચેના લક્ષણો લાંબા સમય સુધી રહેતા હોય અથવા વધતા જતા હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:
- હાથ અથવા પગમાં સતત સોજો
- ગળા, બગલ અથવા જાંઘ પાસે લાંબા સમય સુધી રહેતી ગાંઠ
- ગાંઠનું કદ સતત વધતું જવું
- કારણ વગર વજન ઘટવું
- લાંબા સમયથી તાવ
- રાત્રે અસામાન્ય રીતે વધારે પરસેવો
- સતત થાક
- વારંવાર ચેપ થવો
આ લક્ષણોનો અર્થ હંમેશા ગંભીર બીમારી એવો નથી. પરંતુ યોગ્ય કારણ શોધવા માટે તબીબી તપાસ જરૂરી છે.
લિમ્ફેટિક રોગોનું નિદાન કેવી રીતે થાય?
ડૉક્ટર સૌપ્રથમ દર્દીના લક્ષણો અને તબીબી ઇતિહાસ વિશે માહિતી લે છે અને શારીરિક તપાસ કરે છે.
જરૂરિયાત પ્રમાણે:
- બ્લડ ટેસ્ટ
- અલ્ટ્રાસાઉન્ડ
- CT અથવા MRI
- લિમ્ફ નોડની બાયોપ્સી
- અન્ય વિશિષ્ટ તપાસ
કરવામાં આવી શકે છે.
કઈ તપાસ જરૂરી છે તે દર્દીના લક્ષણો અને શંકાસ્પદ રોગ પર આધારિત હોય છે.
લિમ્ફેડિમાની સારવાર
લિમ્ફેડિમામાં સારવારનો મુખ્ય હેતુ સોજો નિયંત્રિત કરવો અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિ સરળ બનાવવાનો છે.
ડૉક્ટર અથવા લિમ્ફેડિમા નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ:
- કમ્પ્રેશન ગાર્મેન્ટ
- યોગ્ય કસરત
- ત્વચાની કાળજી
- મેન્યુઅલ લિમ્ફેટિક ડ્રેનેજ
- વજન નિયંત્રણ
- પસંદગીના ગંભીર કેસમાં સર્જિકલ સારવાર
જેવા વિકલ્પોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
કેન્સર સંબંધિત લિમ્ફેટિક રોગોની સારવાર
લિમ્ફોમા જેવા રોગોમાં સારવારનો પ્રકાર તેના પ્રકાર, સ્ટેજ અને દર્દીના સમગ્ર આરોગ્ય પર આધારિત હોય છે.
સારવારમાં જરૂરિયાત મુજબ કીમોથેરાપી, ઇમ્યુનોથેરાપી, ટાર્ગેટેડ થેરાપી, રેડિયોથેરાપી અથવા અન્ય સારવારનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
આવા રોગોમાં વહેલું અને ચોક્કસ નિદાન ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.
શું લિમ્ફ નોડની દરેક ગાંઠ કેન્સર હોય છે?
ના.
લિમ્ફ નોડમાં સોજો આવવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ ચેપ અથવા શરીરની અન્ય પ્રતિક્રિયા હોઈ શકે છે. પરંતુ ગાંઠ લાંબા સમય સુધી રહેતી હોય, વધતી જાય અથવા તેની સાથે વજન ઘટવું, લાંબો તાવ કે રાત્રે વધારે પરસેવો જેવા લક્ષણો હોય તો ડૉક્ટરની તપાસ કરાવવી જરૂરી છે