શારીરિક સ્વાસ્થ્યની જેમ માનસિક સ્વાસ્થ્ય પણ આપણા જીવનનો મહત્ત્વનો ભાગ છે. ઘણીવાર તાવ, ઉધરસ કે શરીરના દુખાવા જેવી તકલીફો તરત દેખાઈ આવે છે, પરંતુ માનસિક તણાવ, ચિંતા અથવા ભાવનાત્મક થાકનાં શરૂઆતનાં સંકેતો આસપાસના લોકોને સમજાતા નથી.
ઘણી વ્યક્તિઓ બહારથી સામાન્ય દેખાતી હોવા છતાં અંદરથી મુશ્કેલ સમયમાંથી પસાર થતી હોય છે. તેથી માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે જાગૃતિ અને સમયસર મદદ મેળવવી જરૂરી છે.
માનસિક તકલીફનાં શરૂઆતનાં 7 સંકેતો
1. ઊંઘની આદતમાં ફેરફાર
રાત્રે ઊંઘ ન આવવી, વારંવાર જાગી જવું અથવા જરૂર કરતાં વધુ ઊંઘ આવવી તણાવ સાથે સંકળાયેલું હોઈ શકે છે. જોકે, ઊંઘમાં ફેરફારનાં અન્ય શારીરિક કારણો પણ હોઈ શકે છે.
2. સતત ચિંતા અને બેચેની
નાની બાબતો અંગે વારંવાર ચિંતા થવી, મનને શાંત કરવામાં મુશ્કેલી પડવી અથવા સતત કંઈક ખરાબ થવાની આશંકા રહેવી ધ્યાન આપવા જેવા સંકેતો છે.
3. અગાઉ ગમતી પ્રવૃત્તિઓમાં રસ ઓછો થવો
મિત્રોને મળવું, પરિવાર સાથે સમય વિતાવવો અથવા મનપસંદ પ્રવૃત્તિઓ કરવી પહેલાં જેટલી ગમતી ન હોય તો તેની નોંધ લેવી જોઈએ.
4. ચીડિયાપણું અને ગુસ્સો વધવો
વારંવાર ગુસ્સો આવવો, નાની વાતમાં ચીડાઈ જવું અથવા પરિવારના સભ્યો સાથેના સંબંધોમાં તણાવ વધવો ક્યારેક માનસિક થાક સાથે સંકળાયેલો હોઈ શકે છે.
5. એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી
કામમાં મન ન લાગવું, વારંવાર ભૂલો થવી અથવા નિર્ણય લેવામાં મુશ્કેલી પડવી પણ ધ્યાન આપવા જેવી બાબતો છે.
6. સામાજિક રીતે દૂર રહેવું
મિત્રો અને પરિવારથી દૂર રહેવું, ફોનનો જવાબ ન આપવો અથવા એકલા રહેવાની ઇચ્છા વધવી—ખાસ કરીને જ્યારે આ વર્તનમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર આવ્યો હોય—ત્યારે વાતચીત કરવી ઉપયોગી છે.
7. સતત થાક અથવા નિરાશા
પૂરતો આરામ કર્યા પછી પણ થાક લાગવો, પોતાને નકામા સમજવા જેવી લાગણીઓ અથવા ભવિષ્ય અંગે સતત નિરાશા અનુભવવી માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે મદદ લેવાની જરૂરિયાત દર્શાવી શકે છે.
આમાંથી કોઈ એક લક્ષણ હોવાનો અર્થ એવો નથી કે વ્યક્તિને માનસિક બીમારી જ છે. પરંતુ અનેક લક્ષણો સતત રહેતાં હોય અથવા રોજિંદા જીવન પર અસર કરતા હોય તો તેને અવગણવા નહીં.
માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરી શકાય?
-
નિયમિત ઊંઘ અને જાગવાનો સમય રાખો.
-
દરરોજ થોડો સમય ચાલવા અથવા અન્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિ માટે ફાળવો.
-
વિશ્વાસુ વ્યક્તિ સાથે પોતાની લાગણીઓ વિશે વાત કરો.
-
કામ અને આરામ વચ્ચે સંતુલન જાળવો.
-
નકારાત્મક લાગણીઓ માટે પોતાને દોષ ન આપો.
-
જરૂર પડે તો મનોવિજ્ઞાની, મનોચિકિત્સક અથવા યોગ્ય આરોગ્ય નિષ્ણાતની મદદ લો.
પરિવારના સભ્યને મદદ કેવી રીતે કરવી?
જો કોઈ વ્યક્તિના વર્તનમાં લાંબા સમયથી ફેરફાર દેખાતો હોય તો તેને દોષ આપવાને બદલે શાંતિથી પૂછો, “તમે થોડા સમયથી પરેશાન લાગો છો. શું તમે મારી સાથે વાત કરવા ઇચ્છો છો?”
તેની વાત ધ્યાનથી સાંભળો. તરત સલાહ આપવી, તેની લાગણીઓને નાની ગણવી અથવા “બધું મનમાં છે” એવું કહેવું ટાળો. જરૂર જણાય તો વ્યાવસાયિક મદદ મેળવવામાં સાથ આપો.
જો કોઈ વ્યક્તિ આત્મહાનિ અથવા આત્મહત્યાના વિચારો વ્યક્ત કરે તો તેને ગંભીરતાથી લો, તેને એકલા ન છોડો અને તાત્કાલિક યોગ્ય મદદ મેળવો. ભારતમાં તાત્કાલિક જોખમ હોય તો 112 પર સંપર્ક કરી શકાય છે. માનસિક આરોગ્ય સહાય માટે Tele-MANAS હેલ્પલાઇન 14416 પણ ઉપલબ્ધ છે.