પાચન, પેટની ચરબી અને “ડિટોક્સ”ના દાવા પાછળ કેટલી હકીકત?
સોશિયલ મીડિયા પર આજકાલ એક ઘરગથ્થુ ઉપાય ચર્ચામાં છે — રાત્રે સૂતા પહેલાં નાભિમાં થોડાં ટીપાં એરંડિયું તેલ લગાવવું.
કેટલાક દાવાઓ મુજબ તેનાથી પેટનું ફૂલવું ઓછું થાય છે, પાચન સુધરે છે, કબજિયાતમાં રાહત મળે છે, ઊંઘ સારી આવે છે, શરીરમાંથી “ટોક્સિન” બહાર નીકળે છે અને પેટની ચરબી પણ ઘટે છે.
પરંતુ અહીં સૌથી અગત્યનો પ્રશ્ન છે:
શું આ દાવાઓને વૈજ્ઞાનિક પુરાવાનું સમર્થન છે?
હાલ ઉપલબ્ધ તબીબી પુરાવા મુજબ નાભિમાં એરંડિયું તેલ લગાવવાથી પાચન, વજન ઘટાડવું, હોર્મોન્સ અથવા “ડિટોક્સ”માં ખાસ ફાયદો થાય છે તે સાબિત નથી.
નાભિ ખરેખર શું છે?
નાભિ જન્મ પહેલાંની નાળ સાથે જોડાયેલી જગ્યાનો નિશાન છે. જન્મ પછી નાળ કાપ્યા બાદ તે ભાગ સાજો થઈને શરીર પરનું એક સામાન્ય સ્કાર/નિશાન બની જાય છે.
સોશિયલ મીડિયા પર “Pechoti gland” નામની કોઈ ખાસ ગ્રંથિ નાભિ પાછળ હોવાની વાત ઘણીવાર કરવામાં આવે છે, પરંતુ આવી કોઈ માન્ય એનાટોમિકલ રચનાનો વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી.
એટલે નાભિમાં તેલ મૂકવાથી તે સીધું આંતરિક અંગો સુધી પહોંચી જાય છે એવી કલ્પના વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.
તો એરંડિયું તેલ શું કરી શકે?
એરંડિયું તેલ સંપૂર્ણપણે બિનઉપયોગી નથી.
ત્વચા પર લગાવવાથી તે મોઇશ્ચરાઇઝિંગ/occlusive અસર આપી શકે છે. એટલે નાભિ આસપાસની શુષ્ક ત્વચા નરમ લાગી શકે.
પરંતુ આ અસરને “પાચન સુધારવું” અથવા “શરીરના અંદરના અંગોને સાફ કરવું” જેવી અસર માનવી નહીં.
શું તે કબજિયાત દૂર કરે છે?
એરંડિયું તેલ મોઢેથી લેવામાં આવે ત્યારે તેનો જાણીતા ઉપયોગ stimulant laxative તરીકે છે. પરંતુ આ અસર માટે તે આંતરડાં સુધી પહોંચવું જરૂરી છે.
નાભિ પર તેલ લગાવવાથી કબજિયાત દૂર થાય છે તેવા મજબૂત પુરાવા નથી.
કબજિયાત હોય તો પૂરતું પાણી, આહારમાં યોગ્ય પ્રમાણમાં ફાઇબર અને નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ વધુ વિશ્વસનીય પ્રથમ પગલાં છે.
શું નાભિમાં એરંડિયું તેલ પેટની ચરબી ઘટાડે છે?
ના.
નાભિમાં તેલ લગાવવાથી પેટની ચરબી ઓગળે છે એવો કોઈ વિશ્વસનીય ક્લિનિકલ પુરાવો નથી.
પેટની ચરબી ઘટાડવા માટે કુલ કેલરી સંતુલન, યોગ્ય આહાર, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, ઊંઘ અને લાંબા ગાળાની જીવનશૈલી મહત્વપૂર્ણ છે.
“ડિટોક્સ” માટે?
શરીરને બહારથી એરંડિયું તેલ લગાવીને ડિટોક્સ કરવાની જરૂર નથી.
લિવર, કિડની અને શરીરની અન્ય જૈવિક પ્રક્રિયાઓ સતત કચરો અને વિવિધ પદાર્થોને પ્રોસેસ કરવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.
“નાભિમાં તેલ = શરીર ડિટોક્સ” એવો દાવો વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત નથી.
ઊંઘ માટે શું?
કેટલાક લોકોને રાત્રે તેલ લગાવવાની શાંત દિનચર્યા આરામદાયક લાગી શકે છે. પરંતુ તે એરંડિયું તેલ નાભિમાંથી શરીરમાં જઈને ઊંઘ સુધારે છે એવો પુરાવો નથી.
જો આ રીત તમને આરામ આપે તો તેને relaxation routine તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે, સારવાર તરીકે નહીં.
શું કોઈ નુકસાન થઈ શકે?
સામાન્ય રીતે ત્વચા પર થોડી માત્રામાં તેલ લગાવવું ઘણા લોકો માટે ગંભીર સમસ્યા ઊભી કરતું નથી, પરંતુ એરંડિયું તેલ કેટલાક લોકોને ત્વચામાં બળતરા અથવા allergic contact dermatitis કરી શકે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં તેનો ઉપયોગ ન કરો:
-
નાભિની આસપાસ ઘા હોય
-
ચામડીમાં ચેપ હોય
-
રેશ અથવા eczema હોય
-
તેલથી અગાઉ એલર્જી થઈ હોય
-
તાજેતરમાં પેટની સર્જરી થઈ હોય
રેડનેસ, ખંજવાળ, બળતરા અથવા સોજો થાય તો તરત બંધ કરો.
પેટ ફૂલતું હોય તો શું કરવું?
જો વારંવાર પેટ ફૂલે, પેટમાં દુખાવો રહે, કબજિયાત સતત રહે અથવા પાચનની સમસ્યા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો ઘરગથ્થુ ઉપાય પર આધાર રાખવાને બદલે કારણ શોધવું જરૂરી છે.
પાણી, ધીમે-ધીમે ફાઇબર વધારવો, નિયમિત ચાલવું અને ભોજનની પેટર્ન સુધારવી મદદરૂપ થઈ શકે છે.