શું તમને વારંવાર થાક લાગે છે? હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી થાય છે? અથવા પૂરતી ઊંઘ લીધા પછી પણ શરીરમાં ઊર્જાનો અભાવ અનુભવાય છે? આ લક્ષણો પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે. તેમાંનું એક મહત્ત્વનું કારણ વિટામિન B12ની ઉણપ પણ હોઈ શકે છે.
વિટામિન B12 આપણા શરીર માટે અત્યંત જરૂરી પોષકતત્ત્વ છે. તે લાલ રક્તકણોનું નિર્માણ, ચેતાતંત્રની યોગ્ય કામગીરી અને DNAની રચનામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેની લાંબા સમય સુધી રહેતી ઉણપથી લોહીની ઊણપ ઉપરાંત ચેતાતંત્રને પણ નુકસાન થઈ શકે છે.
વિટામિન B12 શરીર માટે શા માટે જરૂરી છે?
વિટામિન B12ને કોબાલામિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે, જે શરીરમાં અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે.
-
લાલ રક્તકણોનું નિર્માણ: B12ની મદદથી લાલ રક્તકણો યોગ્ય રીતે વિકસે છે. તેની ઉણપથી મેગાલોબ્લાસ્ટિક એનિમિયા થઈ શકે છે.
-
ચેતાતંત્રનું સ્વાસ્થ્ય: ચેતાતંતુઓની આસપાસ રહેલા માયેલિનના આવરણની જાળવણીમાં B12 મદદરૂપ છે.
-
DNAનું નિર્માણ: કોષોના વિકાસ અને વિભાજન માટે જરૂરી DNAના સંશ્લેષણમાં તેની ભૂમિકા છે.
-
ઊર્જા ચયાપચય: શરીર ખોરાકમાંથી મળતાં પોષકતત્ત્વોનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકે તે માટે B12 જરૂરી છે.
વિટામિન B12ની ઉણપનાં 8 સંભવિત લક્ષણો
1. સતત થાક અને નબળાઈ
B12ની ઉણપને કારણે લાલ રક્તકણોની રચનામાં ખામી સર્જાઈ શકે છે. પરિણામે શરીરના વિવિધ ભાગો સુધી ઓક્સિજન પહોંચાડવાની ક્ષમતા પ્રભાવિત થાય છે. આથી થાક, નબળાઈ અને ઊર્જાનો અભાવ અનુભવાઈ શકે છે.
2. હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી
B12ની ઉણપથી ચેતાતંત્ર પ્રભાવિત થઈ શકે છે. તેના કારણે હાથ-પગમાં કળતર, ઝણઝણાટી, સુન્નપણું અથવા સોય ભોંકાતી હોય તેવી લાગણી થઈ શકે છે.
3. યાદશક્તિ અને એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી
કેટલાક લોકોમાં B12ની ઉણપ સાથે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી, ભૂલકણાપણું અને માનસિક ગૂંચવણ જોવા મળી શકે છે. જોકે, આવા લક્ષણો માત્ર B12ની ઉણપને કારણે જ થાય એવું નથી.
4. ચક્કર આવવા અને શ્વાસ ચઢવો
B12ની ઉણપથી એનિમિયા થાય તો શરીરને પૂરતો ઓક્સિજન પહોંચાડવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. તેના કારણે ચક્કર આવવા, હૃદયના ધબકારા વધવા અને શારીરિક શ્રમ દરમિયાન શ્વાસ ચઢવા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
5. જીભમાં બળતરા અને મોઢામાં ચાંદાં
કેટલાક દર્દીઓમાં જીભ લાલ થવી, જીભમાં દુખાવો કે બળતરા થવી અને મોઢામાં ચાંદાં પડવાં જેવાં લક્ષણો જોવા મળે છે.
6. મૂડમાં ફેરફાર
B12ની ઉણપ ધરાવતા કેટલાક લોકોમાં ચીડિયાપણું, ઉદાસીનતા અથવા મૂડમાં ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓનાં ઘણાં સંભવિત કારણો હોય છે.
7. ચાલવામાં અસંતુલન
ઉણપ ગંભીર બને અને ચેતાતંત્ર પર અસર કરે તો ચાલવામાં અસ્થિરતા, સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી અને સ્નાયુઓની નબળાઈ અનુભવાઈ શકે છે.
8. ત્વચાનો રંગ ફિક્કો પડવો
એનિમિયાને કારણે ચહેરો અને ત્વચા સામાન્ય કરતાં ફિક્કાં દેખાઈ શકે છે. કેટલીક સ્થિતિમાં ત્વચા અથવા આંખોમાં હળવો પીળાશ પણ દેખાઈ શકે છે.
વિટામિન B12ની ઉણપ થવાનાં મુખ્ય કારણો
B12ની ઉણપ માત્ર ઓછો ખોરાક ખાવાથી જ થતી નથી. તેના પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે.
-
શાકાહારી આહાર: દૂધ, દહીં અને અન્ય B12યુક્ત ખોરાકનું સેવન ઓછું હોય તો ઉણપનું જોખમ વધી શકે છે. સંપૂર્ણ શાકાહારી અને ખાસ કરીને વેગન આહાર લેતા લોકોમાં જોખમ વધુ હોય છે.
-
વયમાં વધારો: ઉંમર વધતાં કેટલાક લોકોમાં ખોરાકમાંથી B12નું શોષણ ઘટી શકે છે.
-
પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ: સિલિએક રોગ, ક્રોહન રોગ અથવા પેટ-આંતરડાંની કેટલીક સર્જરી બાદ B12નું શોષણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
-
કેટલીક દવાઓ: મેટફોર્મિન અને લાંબા સમય સુધી વપરાતી કેટલીક એસિડિટી ઘટાડતી દવાઓ B12ના સ્તરને અસર કરી શકે છે.
-
પર્નિશિયસ એનિમિયા: આ એક સ્વપ્રતિરક્ષી સ્થિતિ છે, જેમાં શરીર B12ના શોષણ માટે જરૂરી ઇન્ટ્રિન્સિક ફેક્ટર પૂરતા પ્રમાણમાં બનાવી શકતું નથી.
ઉણપનું નિદાન અને સારવાર
વિટામિન B12ની ઉણપની શંકા હોય તો ડૉક્ટર લોહીની તપાસ કરાવી શકે છે. જરૂરિયાત મુજબ CBC, સીરમ B12 અને અન્ય સંબંધિત પરીક્ષણો કરવામાં આવે છે.
સારવાર ઉણપનાં કારણો અને તેની ગંભીરતા પર આધારિત હોય છે. કેટલાક દર્દીઓને B12ની ગોળીઓ પૂરતી થઈ શકે છે, જ્યારે શોષણની ગંભીર સમસ્યા અથવા ન્યુરોલોજિકલ લક્ષણો ધરાવતા દર્દીઓને ઇન્જેક્શનની જરૂર પડી શકે છે.
પોતાની જાતે ઊંચી માત્રામાં સપ્લિમેન્ટ લેવાને બદલે તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.