માત્ર “લોહી વધારતો ખોરાક” ખાવાથી Hb હંમેશા વધતું નથી
“મારું Haemoglobin ઓછું છે, તો શું ખાવું?”—આ સવાલ ખૂબ સામાન્ય છે.
Hemoglobin એ red blood cellsમાં રહેલું protein છે, જે ફેફસાંમાંથી oxygenને શરીરના વિવિધ ભાગો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. Hemoglobin ઓછું હોવું anaemiaનું એક મહત્વનું લક્ષણ હોઈ શકે છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે—Low Haemoglobinનું કારણ હંમેશા Iron deficiency જ હોય એવું નથી. Ironની ઉણપ ઉપરાંત Vitamin B12 અથવા Folateની ઉણપ, લાંબા સમયનું bleeding, કેટલીક chronic conditions અને absorptionની સમસ્યાઓ પણ anaemiaનું કારણ બની શકે છે.
એટલે ખોરાક મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ કારણ શોધવું પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.
1. લીલા પાંદડાવાળા શાક
પાલક, મેથી, સરગવાના પાન જેવા leafy greens balanced dietમાં સારા વિકલ્પ છે.
તેમાં વિવિધ vitamins, minerals અને folate મળે છે. Folate શરીરને healthy red blood cells બનાવવામાં મદદ કરે છે.
કેવી રીતે ખાવું?
- પાલકનું શાક
- મેથી
- લીલા શાક સાથે દાળ
- સરગવાના પાન
- લીલા શાકનું soup
પરંતુ માત્ર પાલક ખાવાથી severe anaemia મટી જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
2. દાળ, ચણા અને કઠોળ
Vegetarian લોકો માટે lentils, chickpeas, kidney beans અને અન્ય pulses Ironના મહત્વપૂર્ણ plant sources છે.
NIH મુજબ plant foodsમાં મળતું iron non-heme iron હોય છે અને તેની absorption animal sourcesના heme iron કરતાં ઓછી હોય છે. Vitamin C સાથે ખાવાથી non-heme ironની absorption સુધરી શકે છે.
સારો food combination:
- દાળ + લીંબુ
- ચણા + ટામેટા
- રાજમા + સલાડ
- મગ + લીંબુ
- sprouts + capsicum/tomato
3. સૂકા મેવા અને સૂકવેલા ફળ
કિસમિસ, સૂકા જરદાળુ, prune વગેરેમાંથી iron સહિત કેટલાક micronutrients મળી શકે છે. બદામ અને અન્ય nuts પણ balanced dietનો ભાગ બની શકે છે.
પરંતુ dried fruitsમાં natural sugar અને calories પ્રમાણમાં વધારે હોઈ શકે છે. તેથી “વધારે ખાશું તો Hb ઝડપથી વધશે” એવી માન્યતા યોગ્ય નથી.
સારો વિકલ્પ: નાની માત્રામાં dry fruitsને રોજિંદા balanced dietમાં સામેલ કરો.
4. ઈંડા, માછલી અને Lean Meat
Non-vegetarian લોકો માટે meat અને seafood ironના સારા sources છે. Poultry અને seafoodમાં heme તથા non-heme બંને પ્રકારનું iron મળી શકે છે.
ઈંડામાં પણ protein અને કેટલાક micronutrients હોય છે.
Meal idea:
- Egg + vegetable breakfast
- Grilled fish + salad
- Lean chicken + vegetables
- Egg curry + roti + vegetable
જેઓ vegetarian અથવા vegan છે તેઓ માટે pulses, beans, leafy vegetables અને fortified foods પર વધુ ધ્યાન આપવું જરૂરી બની શકે છે.
5. Vitamin Cવાળા ખોરાકને ભૂલશો નહીં
આ મુદ્દો ઘણી વખત “Hb વધારવાના foods”ની યાદીમાં છૂટી જાય છે.
લીંબુ, નારંગી, આમળા, guava, tomato, capsicum વગેરે Vitamin Cના સારા sources છે. Vitamin C plant-based non-heme ironની absorption વધારવામાં મદદ કરે છે.
એટલે iron-rich meal સાથે Vitamin Cવાળો food ઉમેરવો એક સરળ dietary strategy બની શકે છે.
Beetroot અને Pomegranate વિશે શું?
Beetroot અને pomegranateને ઘણીવાર “blood booster” તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. તેમાં વિવિધ nutrients અને antioxidants હોય છે અને balanced dietમાં બંનેનો સમાવેશ કરી શકાય છે.
પરંતુ તેને anaemiaની સારવાર તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને severe iron-deficiency anaemiaમાં માત્ર beetroot juice અથવા pomegranate juice પર આધાર રાખવાથી જરૂરી સારવારમાં વિલંબ થઈ શકે છે.
Tea અને Coffee ક્યારે લેવી?
Iron absorptionની દૃષ્ટિએ tea અને coffeeનું timing પણ મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે. NHS મુજબ tea, coffee અને મોટા પ્રમાણમાં dairy કેટલાક સંજોગોમાં iron absorption ઘટાડવામાં અવરોધરૂપ થઈ શકે છે.
એટલે iron-rich meal સાથે તરત tea/coffee લેવાની જગ્યાએ તેનું timing અલગ રાખવું ઉપયોગી હોઈ શકે છે.
Low Hb હોય તો કયા Tests જરૂરી થઈ શકે?
જો Hb ઓછું આવ્યું હોય અથવા વારંવાર થાક, ચક્કર, શ્વાસ ચઢવો, ધબકારા, પીળાશ જેવા લક્ષણો હોય તો માત્ર ઘરેલું ઉપાય શરૂ ન કરો.
ડૉક્ટર જરૂરિયાત પ્રમાણે:
- CBC / Complete Blood Count
- Hemoglobin
- Iron studies / Ferritin
- Vitamin B12
- Folate
- અને અન્ય જરૂરી તપાસ
સલાહ આપી શકે છે.
Iron-deficiency anaemiaમાં heavy periods, pregnancy અથવા શરીરમાંથી blood loss જેવા કારણો પણ હોઈ શકે છે. કેટલીકવાર પેટ અથવા આંતરડામાંથી થતું bleeding પણ કારણ બની શકે છે.
સૌથી મહત્વની વાત
Low Haemoglobin = માત્ર Ironની ઉણપ એવું માનવું નહીં.
જો ખરેખર iron deficiency હોય તો doctorની સલાહથી iron-rich diet અને જરૂરી હોય તો iron supplementation બંને ઉપયોગી થઈ શકે છે. પરંતુ B12 અથવા folate deficiency હોય તો સારવાર અલગ હોય છે.