શરીરમાં કોઈ સમસ્યા હોય ત્યારે માત્ર બહારથી તપાસ કરીને હંમેશા તેનું કારણ જાણી શકાય એવું નથી. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં શરીરની અંદરના અંગો, સ્નાયુઓ, સાંધા, મગજ, કરોડરજ્જુ અથવા અન્ય ટિશ્યુની વિગતવાર માહિતી મેળવવા માટે MRI (Magnetic Resonance Imaging) જેવી આધુનિક તપાસની જરૂર પડી શકે છે.
MRI એક એવી ઇમેજિંગ પદ્ધતિ છે, જેમાં શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને રેડિયો તરંગોની મદદથી શરીરની અંદરની વિગતવાર તસવીરો બનાવવામાં આવે છે.
MRI શું છે?
MRI એટલે Magnetic Resonance Imaging.
આ તપાસમાં X-ray અથવા CT સ્કેનની જેમ આયોનાઇઝિંગ રેડિયેશનનો ઉપયોગ થતો નથી. MRI શરીરના સોફ્ટ ટિશ્યુની ખૂબ વિગતવાર તસવીરો મેળવવામાં ખાસ ઉપયોગી છે.
મગજ, કરોડરજ્જુ, સાંધા, લિગામેન્ટ, સ્નાયુ, ડિસ્ક અને શરીરના ઘણા અન્ય ભાગોની તપાસ માટે MRI કરવામાં આવી શકે છે.
MRI ક્યારે કરવામાં આવે છે?
ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને શારીરિક તપાસના આધારે MRIની સલાહ આપી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
- લાંબા સમયથી ચાલતો કમર અથવા ગરદનનો દુખાવો
- હાથ કે પગમાં સુન્નપણું અથવા નબળાઈ
- ડિસ્ક અથવા નસ પર દબાણની શંકા
- ઘૂંટણ અથવા ખભાની લિગામેન્ટની ઈજા
- મગજ સંબંધિત કેટલીક સમસ્યાઓ
- સાંધા અને સોફ્ટ ટિશ્યુની ઈજા
- કેટલાક ટ્યુમર અથવા અન્ય અસામાન્યતા શોધવા
- અગાઉની બીમારી અથવા સારવારનું ફોલોઅપ
દરેક દુખાવા માટે MRI જરૂરી નથી. કઈ તપાસ જરૂરી છે તે દર્દીના લક્ષણો અને ડૉક્ટરની તપાસના આધારે નક્કી થાય છે.
MRI કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
દર્દીને એક ખાસ મશીનના ટનલ જેવા ભાગમાં સુવડાવવામાં આવે છે.
શરીરના જે ભાગની તપાસ કરવાની હોય તેના આધારે ખાસ કોઇલ મૂકવામાં આવે છે. મશીન શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને રેડિયો તરંગોની મદદથી શરીરની અંદરની તસવીરો બનાવે છે.
તપાસ દરમિયાન મશીનમાંથી અવાજ આવી શકે છે. દર્દીને સ્થિર રહેવા માટે કહેવામાં આવે છે, કારણ કે હલનચલનથી તસવીરોની ગુણવત્તા અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
MRI દરમિયાન દુખાવો થાય છે?
સામાન્ય MRIમાં શરીરમાં ચીરા કે સોયની જરૂર પડતી નથી, તેથી સામાન્ય રીતે દુખાવો થતો નથી.
પરંતુ મશીનની અંદર થોડો સમય સ્થિર રહેવું પડે છે અને કેટલાક લોકોને બંધ જગ્યાને કારણે અસ્વસ્થતા અથવા ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા થઈ શકે છે.
આવી તકલીફ હોય તો MRI પહેલાં ટેક્નિશિયન અથવા ડૉક્ટરને જણાવવું મહત્વપૂર્ણ છે.
Contrast MRI શું છે?
કેટલાક MRIમાં વધુ સ્પષ્ટ તસવીરો મેળવવા માટે કોન્ટ્રાસ્ટ એજન્ટ આપવામાં આવી શકે છે.
કોન્ટ્રાસ્ટ જરૂરી છે કે નહીં તે કઈ બીમારીની તપાસ થઈ રહી છે તેના પર આધારિત છે.
કોન્ટ્રાસ્ટ આપવાનું હોય તો કિડનીની બીમારી, અગાઉ કોન્ટ્રાસ્ટથી થયેલી પ્રતિક્રિયા અથવા અન્ય મહત્વપૂર્ણ તબીબી માહિતી વિશે ડૉક્ટરને જણાવવું જરૂરી છે.
MRI પહેલાં શું ધ્યાન રાખવું?
MRI પહેલાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે મેટલ અને ઇમ્પ્લાન્ટ વિશે તબીબી ટીમને સંપૂર્ણ માહિતી આપવી.
જો શરીરમાં નીચે જેવી વસ્તુઓ હોય તો અગાઉથી જણાવો:
- પેસમેકર અથવા અન્ય હૃદયનું ઇમ્પ્લાન્ટ
- કોક્લિયર ઇમ્પ્લાન્ટ
- શરીરમાં મેટલ ક્લિપ અથવા અન્ય મેટલ ઇમ્પ્લાન્ટ
- જૂની સર્જરીમાં મૂકવામાં આવેલ કોઈ ઉપકરણ
- શરીરમાં મેટલના ટુકડા હોવાની શક્યતા
- ઇન્સ્યુલિન પંપ અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણ
કેટલાક આધુનિક ઇમ્પ્લાન્ટ MRI માટે સુરક્ષિત હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની ચોક્કસ માહિતી તપાસવી જરૂરી છે.
MRI પહેલાં દાગીના અને ધાતુની વસ્તુઓ કેમ ઉતારવી પડે?
MRIમાં ખૂબ શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોય છે. તેથી દાગીના, ઘડિયાળ, ચશ્મા, હેરપિન, મોબાઇલ ફોન અને અન્ય ધાતુની વસ્તુઓ MRI રૂમમાં લઈ જવી જોખમી બની શકે છે.
સામાન્ય રીતે પ્રક્રિયા પહેલાં આવી વસ્તુઓ ઉતારવાની સૂચના આપવામાં આવે છે.
MRI અને CT સ્કેનમાં શું તફાવત છે?
બંને ઇમેજિંગ ટેસ્ટ છે, પરંતુ બંનેની ટેકનોલોજી અલગ છે.
MRIમાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને રેડિયો તરંગોનો ઉપયોગ થાય છે, જ્યારે CT સ્કેનમાં X-rayનો ઉપયોગ થાય છે.
MRI ખાસ કરીને મગજ, કરોડરજ્જુ, સાંધા અને સોફ્ટ ટિશ્યુની વિગતવાર તસવીરો માટે ખૂબ ઉપયોગી છે. બીજી તરફ, કેટલીક ઇમરજન્સી પરિસ્થિતિઓ અને હાડકાં અથવા ફેફસાંની કેટલીક તપાસમાં CT વધુ યોગ્ય હોઈ શકે છે.
કઈ તપાસ કરવી તે ડૉક્ટર દર્દીની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી કરે છે.
શું MRI દરેક વ્યક્તિ માટે સુરક્ષિત છે?
MRI ઘણા દર્દીઓ માટે સુરક્ષિત તપાસ છે, પરંતુ શરીરમાં રહેલા ચોક્કસ મેટલ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક ઇમ્પ્લાન્ટના કારણે કેટલીક વ્યક્તિઓ માટે વિશેષ સાવચેતી જરૂરી હોઈ શકે છે.
તેથી MRI પહેલાં તમારી તમામ સર્જરી, ઇમ્પ્લાન્ટ અને મેડિકલ ઉપકરણોની માહિતી MRI સેન્ટરને આપવી ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.
MRI પછી શું થાય છે?
સામાન્ય MRI પછી મોટાભાગના દર્દીઓ પોતાની સામાન્ય પ્રવૃત્તિ કરી શકે છે.
જો સેડેશન અથવા કોઈ ખાસ દવા આપવામાં આવી હોય, તો થોડા સમય માટે દેખરેખની જરૂર પડી શકે છે અને તે દિવસે વાહન ચલાવવાનું ટાળવાની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે.