વારંવાર થતી એસિડિટી, પેટમાં દુખાવો, ગળવામાં તકલીફ, સતત ઉલટી અથવા કારણ વગર વજન ઘટવું જેવી સમસ્યાઓને માત્ર સામાન્ય ગેસ કે એસિડિટી માનીને અવગણવી યોગ્ય નથી. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં પાચનતંત્રની અંદરની સ્થિતિ જાણવા માટે ડૉક્ટર એન્ડોસ્કોપીની સલાહ આપી શકે છે.
એન્ડોસ્કોપી આધુનિક તબીબી તપાસ છે, જેમાં ખાસ કેમેરાવાળી પાતળી ટ્યુબ દ્વારા શરીરના અંદરના ભાગને સીધો જોઈ શકાય છે.
એન્ડોસ્કોપી શું છે?
એન્ડોસ્કોપી એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં એન્ડોસ્કોપ નામનું પાતળું અને લવચીક સાધન શરીરના કુદરતી માર્ગ દ્વારા અંદર લઈ જવામાં આવે છે. તેના આગળના ભાગમાં કેમેરા અને લાઇટ હોય છે.
જો ઉપરના પાચનતંત્રની તપાસ કરવી હોય, તો તેને અપર GI એન્ડોસ્કોપી અથવા ગેસ્ટ્રોસ્કોપી કહેવામાં આવે છે. તેમાં અન્નનળી, જઠર અને નાના આંતરડાના શરૂઆતના ભાગની તપાસ કરવામાં આવે છે.
એન્ડોસ્કોપી શા માટે કરવામાં આવે છે?
ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને તબીબી ઇતિહાસના આધારે એન્ડોસ્કોપીની સલાહ આપી શકે છે.
તેનો ઉપયોગ નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં થઈ શકે છે:
- લાંબા સમયથી રહેતી એસિડિટી અથવા અપચો
- વારંવાર પેટમાં દુખાવો
- ગળવામાં તકલીફ
- સતત ઉલટી
- લોહીની ઉલટી
- કાળા રંગનું મળ
- કારણ વગર વજન ઘટવું
- પેટ અથવા અન્નનળીમાં અલ્સરની શંકા
- પાચનતંત્રમાંથી રક્તસ્ત્રાવનું કારણ શોધવા
- કેટલીક ગાંઠ અથવા અન્ય અસામાન્યતા શોધવા
દરેક વ્યક્તિને એસિડિટી માટે એન્ડોસ્કોપી જરૂરી નથી. તપાસની જરૂરિયાત ડૉક્ટર લક્ષણો અને જોખમી પરિબળોના આધારે નક્કી કરે છે.
એન્ડોસ્કોપી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
સામાન્ય રીતે દર્દીને પ્રક્રિયા પહેલાં થોડા કલાકો સુધી ખાવા-પીવાનું બંધ રાખવાની સૂચના આપવામાં આવે છે.
અપર GI એન્ડોસ્કોપી દરમિયાન દર્દીને સામાન્ય રીતે બાજુ પર સુવડાવવામાં આવે છે. ગળામાં સ્થાનિક સુન્ન કરવાની દવા આપવામાં આવી શકે છે અને જરૂરિયાત મુજબ શાંતિ આપતી દવા પણ આપવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ પાતળું લવચીક એન્ડોસ્કોપ મોઢા દ્વારા અન્નનળીમાં લઈ જઈને જઠર અને નાના આંતરડાના શરૂઆતના ભાગની તપાસ કરવામાં આવે છે.
કેમેરાથી મળતી તસવીરો મોનિટર પર જોઈ શકાય છે.
શું એન્ડોસ્કોપી દરમિયાન દુખાવો થાય છે?
મોટાભાગના દર્દીઓને પ્રક્રિયા દરમિયાન તીવ્ર દુખાવો થતો નથી. ગળામાં સાધન જતાં થોડું અસ્વસ્થતા અથવા ઉબકા જેવું લાગી શકે છે.
સેડેશન આપવામાં આવ્યું હોય તો દર્દીને પ્રક્રિયા દરમિયાન ઓછું યાદ રહી શકે છે અને તે વધુ આરામદાયક અનુભવ કરી શકે છે.
બાયોપ્સી શું છે?
એન્ડોસ્કોપી દરમિયાન જો ડૉક્ટરને કોઈ અસામાન્ય વિસ્તાર દેખાય તો ત્યાંથી ખૂબ નાનો ટિશ્યુનો નમૂનો એટલે બાયોપ્સી લેવામાં આવી શકે છે.
બાયોપ્સી લેવી એટલે કેન્સર હોવું જરૂરી નથી. ઘણી વખત સોજો, ચેપ અથવા અન્ય પાચનતંત્રની બીમારીનું કારણ જાણવા માટે પણ બાયોપ્સી કરવામાં આવે છે.
શું એન્ડોસ્કોપીથી સારવાર પણ થઈ શકે?
હા. એન્ડોસ્કોપી માત્ર તપાસ માટે જ નથી.
કેટલીક પરિસ્થિતિમાં એન્ડોસ્કોપ દ્વારા:
- પાચનતંત્રના રક્તસ્ત્રાવને નિયંત્રિત કરવો
- કેટલાક પોલિપ દૂર કરવા
- વિદેશી વસ્તુ કાઢવી
- કેટલીક સાંકડી જગ્યાને પહોળી કરવી
જેવી સારવાર પણ કરી શકાય છે.
એન્ડોસ્કોપી પહેલાં શું ધ્યાન રાખવું?
એન્ડોસ્કોપી પહેલાં ડૉક્ટરની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
ખાસ કરીને:
- કેટલા કલાક ઉપવાસ કરવો તે અંગેની સૂચના અનુસરો.
- તમે લેતા હો તેવી તમામ દવાઓ વિશે ડૉક્ટરને જણાવો.
- લોહી પાતળું કરતી દવાઓ લેતા હો તો ખાસ જાણ કરો.
- ડાયાબિટીસની દવા અથવા ઇન્સ્યુલિન લેતા હો તો તબીબી ટીમને જણાવો.
- અગાઉ એનેસ્થેશિયા અથવા સેડેશનથી કોઈ સમસ્યા થઈ હોય તો જણાવો.
- દવાની કોઈ એલર્જી હોય તો તેની માહિતી આપો.
ડૉક્ટરની સલાહ વગર દવા બંધ ન કરવી.
એન્ડોસ્કોપી પછી શું થાય?
જો સેડેશન આપવામાં આવ્યું હોય તો થોડા સમય માટે આરામ અને નિરીક્ષણ જરૂરી હોઈ શકે છે.
ગળામાં હળવો દુખાવો, પેટ ફૂલવું અથવા થોડું અસ્વસ્થ લાગવું થોડા સમય માટે થઈ શકે છે.
સેડેશન લીધું હોય તો તે દિવસે વાહન ચલાવવું કે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવાનું ટાળવાની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે.
એન્ડોસ્કોપીના સંભવિત જોખમો
એન્ડોસ્કોપી સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત પ્રક્રિયા છે, પરંતુ કોઈપણ તબીબી પ્રક્રિયાની જેમ તેમાં પણ કેટલાક જોખમો હોઈ શકે છે.
દુર્લભ કિસ્સામાં રક્તસ્ત્રાવ, ચેપ, સેડેશનની પ્રતિક્રિયા અથવા પાચનતંત્રની દિવાલને ઈજા જેવી જટિલતાઓ થઈ શકે છે.
જો બાયોપ્સી અથવા પોલિપ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા કરવામાં આવી હોય તો જોખમ થોડું વધે છે.