હૃદય શરીરના દરેક ભાગમાં લોહી પહોંચાડવાનું સતત કામ કરે છે. હૃદયની રચના અને તેની પમ્પિંગ ક્ષમતા વિશે માહિતી મેળવવા માટે ડૉક્ટર વિવિધ તપાસની સલાહ આપી શકે છે. તેમાં ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફી (Echocardiography) અથવા સામાન્ય ભાષામાં 2D Echo એક મહત્વપૂર્ણ તપાસ છે.
ઘણા દર્દીઓને “ઇકો” શબ્દ સાંભળીને ચિંતા થાય છે, પરંતુ આ સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત અને બિન-આક્રમક તપાસ છે.
ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફી શું છે?
ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફી એવી તપાસ છે જેમાં અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તરંગોની મદદથી હૃદયની અંદરની રચના અને તેની કામગીરીની તસવીરો બનાવવામાં આવે છે.
આ તપાસથી ડૉક્ટર હૃદયના ચેમ્બર, વાલ્વ, હૃદયની દિવાલોની હિલચાલ અને હૃદય કેટલું અસરકારક રીતે લોહી પંપ કરે છે તે વિશે માહિતી મેળવી શકે છે.
ઇકો ક્યારે કરવામાં આવે છે?
ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને તબીબી સ્થિતિ પ્રમાણે ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફીની સલાહ આપી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
- છાતીમાં દુખાવો અથવા અસ્વસ્થતા
- હૃદયના ધબકારામાં અનિયમિતતા
- પગમાં સોજો
- હૃદયની નિષ્ફળતાની શંકા
- હાર્ટ વાલ્વની સમસ્યાની શંકા
- જન્મજાત હૃદયની રચનાની સમસ્યા
- હાર્ટ એટેક પછી હૃદયની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન
- અગાઉથી જાણીતી હૃદયની બીમારીનું ફોલોઅપ
દરેક છાતીના દુખાવામાં ઇકો જ કરાવવું જરૂરી નથી. કઈ તપાસ કરવી તે દર્દીની સ્થિતિના આધારે ડૉક્ટર નક્કી કરે છે.
2D Echoમાં શું જોવા મળે છે?
સામાન્ય 2D Echoથી હૃદયની રચના અને તેની કામગીરી વિશે વિવિધ માહિતી મેળવી શકાય છે.
તેમાં:
- હૃદયના ચેમ્બરનું કદ
- હૃદયની દિવાલોની હિલચાલ
- હૃદયની પમ્પિંગ ક્ષમતા
- હૃદયના વાલ્વની કામગીરી
- હૃદયની આસપાસ પ્રવાહી છે કે નહીં
- કેટલીક જન્મજાત રચનાત્મક સમસ્યાઓ
વગેરેનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે.
Ejection Fraction (EF) શું છે?
ઇકો રિપોર્ટમાં ઘણીવાર Ejection Fraction અથવા EF લખેલું હોય છે.
સરળ ભાષામાં, EF હૃદયના મુખ્ય પમ્પિંગ ચેમ્બર—ડાબા વેન્ટ્રિકલ—દ્વારા દરેક ધબકારા વખતે બહાર ધકેલાતા લોહીના પ્રમાણનો અંદાજ આપે છે.
EF હૃદયની પમ્પિંગ ક્ષમતા વિશે મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપે છે, પરંતુ માત્ર EF પરથી હૃદયનું સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય નક્કી કરી શકાતું નથી. ડૉક્ટર રિપોર્ટના અન્ય માપદંડો અને દર્દીના લક્ષણો સાથે તેનું અર્થઘટન કરે છે.
ઇકો કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
સામાન્ય ટ્રાન્સથોરેસિક ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફીમાં દર્દીને પીઠ અથવા બાજુ પર સુવડાવવામાં આવે છે.
છાતી પર થોડું જેલ લગાવીને એક નાનું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ પ્રોબ વિવિધ જગ્યાએ ફેરવવામાં આવે છે. આ પ્રોબમાંથી નીકળતા અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તરંગો હૃદયમાંથી પરાવર્તિત થઈને મશીનને માહિતી આપે છે.
આ માહિતીના આધારે હૃદયની તસવીરો અને માપ મેળવવામાં આવે છે.
શું ઇકો દરમિયાન દુખાવો થાય છે?
સામાન્ય ઇકોમાં સામાન્ય રીતે દુખાવો થતો નથી. છાતી પર પ્રોબ દબાવવામાં આવે ત્યારે થોડું દબાણ અનુભવાઈ શકે છે.
આ તપાસમાં સામાન્ય રીતે કોઈ ચીરા, સોય અથવા સર્જરીની જરૂર પડતી નથી.
ઇકો માટે કોઈ ખાસ તૈયારી જરૂરી છે?
સામાન્ય 2D Echo માટે સામાન્ય રીતે ખાસ તૈયારી અથવા ઉપવાસની જરૂર પડતી નથી.
પરંતુ ઇકોનો કોઈ વિશેષ પ્રકાર કરાવવાનો હોય તો હોસ્પિટલ અથવા ડૉક્ટર અલગ તૈયારીની સૂચના આપી શકે છે.
ઇકોના વિવિધ પ્રકારો
દર્દીની જરૂરિયાત પ્રમાણે ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફીના વિવિધ પ્રકારો કરવામાં આવે છે.
ટ્રાન્સથોરેસિક Echo (TTE)
આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. છાતી ઉપરથી પ્રોબ મૂકીને હૃદયની તપાસ કરવામાં આવે છે.
ટ્રાન્સઇસોફેજિયલ Echo (TEE)
કેટલાક કિસ્સામાં હૃદયની વધુ નજીકથી અને વિગતવાર તસવીરો મેળવવા માટે વિશેષ પ્રોબ અન્નનળી દ્વારા મૂકવામાં આવે છે. તેમાં સામાન્ય રીતે સેડેશનની જરૂર પડી શકે છે.
Stress Echo
કેટલાક દર્દીઓમાં કસરત અથવા દવા દ્વારા હૃદય પર વધારાનો ભાર મૂકીને હૃદયની કામગીરીમાં થતા ફેરફારોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
કયો પ્રકાર યોગ્ય છે તે ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી કરે છે.
શું ઇકો અને ECG એક જ છે?
ના.
બંને અલગ તપાસ છે.
ECG (Electrocardiogram) હૃદયની ઇલેક્ટ્રિકલ પ્રવૃત્તિ અને ધબકારાની લય વિશે માહિતી આપે છે.
Echocardiography અલ્ટ્રાસાઉન્ડની મદદથી હૃદયની રચના, વાલ્વ અને પમ્પિંગ કામગીરી વિશે માહિતી આપે છે.
ઘણીવાર ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે બંને તપાસનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
શું ઇકોમાં બ્લોકેજ દેખાય છે?
સામાન્ય ઇકો હૃદયની કોરોનરી નસોમાં રહેલા દરેક બ્લોકેજને સીધું બતાવતી તપાસ નથી.
કેટલાક પરોક્ષ સંકેતો પરથી હૃદયના લોહી પુરવઠા વિશે શંકા થઈ શકે છે, પરંતુ કોરોનરી નસોમાં બ્લોકેજનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ડૉક્ટર જરૂરિયાત મુજબ CT કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી, કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી અથવા અન્ય ટેસ્ટની સલાહ આપી શકે છે.