હૃદયને સતત ઓક્સિજન અને પોષક તત્વો પહોંચાડવાનું કામ કોરોનરી ધમનીઓ કરે છે. જ્યારે આ ધમનીઓમાં ચરબી અને અન્ય પદાર્થો જમા થવાથી નસ સાંકડી અથવા બ્લોક થઈ જાય, ત્યારે છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં દવાઓ અથવા એન્જિયોપ્લાસ્ટી યોગ્ય વિકલ્પ ન હોય ત્યારે CABG (Coronary Artery Bypass Grafting) એટલે કે બાયપાસ સર્જરી કરવામાં આવે છે.
CABG શું છે?
CABGને સામાન્ય ભાષામાં હાર્ટ બાયપાસ સર્જરી કહેવામાં આવે છે.
આ સર્જરીમાં શરીરના બીજા ભાગમાંથી સ્વસ્થ રક્તવાહિની—સામાન્ય રીતે છાતી, હાથ અથવા પગમાંથી—લઈને હૃદયની બ્લોક થયેલી નસની આગળ અને પાછળ જોડવામાં આવે છે. આ નવી રક્તવાહિની લોહી માટે વૈકલ્પિક માર્ગ બનાવે છે, જેથી બ્લોકેજવાળા ભાગને બાયપાસ કરીને હૃદયના સ્નાયુ સુધી લોહી પહોંચી શકે.
CABGની જરૂર ક્યારે પડી શકે?
દરેક બ્લોકેજ માટે બાયપાસ સર્જરી જરૂરી નથી. ડૉક્ટર એન્જિયોગ્રાફી, લક્ષણો અને હૃદયની સમગ્ર સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લે છે.
CABGની સલાહ ખાસ કરીને ત્યારે આપવામાં આવી શકે છે જ્યારે:
- કોરોનરી નસોમાં ગંભીર અથવા અનેક બ્લોકેજ હોય.
- દવાઓથી છાતીના દુખાવામાં પૂરતી રાહત ન મળે.
- એન્જિયોપ્લાસ્ટી અથવા સ્ટેન્ટ યોગ્ય વિકલ્પ ન હોય.
- હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારે હોય.
- કોરોનરી ધમનીઓની રચના એવી હોય કે બાયપાસથી વધુ સારો લાંબા ગાળાનો લાભ મળી શકે.
“બાયપાસ” એટલે શું?
બાયપાસનો અર્થ બંધ નસને કાઢી નાખવી નહીં, પરંતુ બ્લોકેજની આસપાસ લોહી માટે નવો રસ્તો બનાવવો.
ઉદાહરણ તરીકે, જો રસ્તા પર કોઈ જગ્યાએ ભારે ટ્રાફિકને કારણે માર્ગ બંધ થઈ જાય, તો તેની બાજુમાં વૈકલ્પિક રસ્તો બનાવવામાં આવે. તેવી જ રીતે CABGમાં નવી રક્તવાહિની દ્વારા લોહી માટે વૈકલ્પિક માર્ગ બનાવવામાં આવે છે.
સર્જરીમાં કઈ રક્તવાહિનીનો ઉપયોગ થાય છે?
સર્જન દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી રક્તવાહિની લઈ શકે છે. તેમાં છાતીની ધમની, હાથની ધમની અથવા પગની નસનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. કેટલા બાયપાસની જરૂર છે તે બ્લોકેજની સંખ્યા અને સ્થાન પર આધારિત હોય છે.
તેથી જ આપણે સિંગલ, ડબલ, ટ્રિપલ અથવા ક્વાડ્રુપલ બાયપાસ જેવા શબ્દો સાંભળીએ છીએ. આ સંખ્યા કેટલા ગ્રાફ્ટ મૂકવામાં આવ્યા છે તે દર્શાવે છે.
CABG કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
સામાન્ય રીતે સર્જરી જનરલ એનેસ્થેશિયા હેઠળ કરવામાં આવે છે, એટલે દર્દી ઊંઘમાં હોય છે.
પરંપરાગત પદ્ધતિમાં છાતીના મધ્ય ભાગમાં ચીરો કરીને હૃદય સુધી પહોંચવામાં આવે છે. શરીરના યોગ્ય ભાગમાંથી રક્તવાહિની લેવામાં આવે છે અને તેને બ્લોક થયેલી કોરોનરી ધમનીની આગળના ભાગ સાથે જોડવામાં આવે છે.
ઘણા કેસમાં હાર્ટ-લંગ બાયપાસ મશીનનો ઉપયોગ થાય છે, જે સર્જરી દરમિયાન શરીરમાં લોહી અને ઓક્સિજનનો પ્રવાહ જાળવવામાં મદદ કરે છે. કેટલાક પસંદગીના દર્દીઓમાં “ઓફ-પંપ” પદ્ધતિથી ધબકતા હૃદય પર પણ સર્જરી થઈ શકે છે.
સર્જરી સામાન્ય રીતે લગભગ 3 થી 6 કલાક લઈ શકે છે, જોકે સમય દર્દીની સ્થિતિ અને સર્જરીની જટિલતા પ્રમાણે બદલાય છે.
સર્જરી પછી શું થાય છે?
સર્જરી પછી દર્દીને સામાન્ય રીતે શરૂઆતમાં ICUમાં રાખવામાં આવે છે. હૃદય અને ફેફસાંની કામગીરીનું સતત નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.
પછી દર્દીને વોર્ડમાં ખસેડવામાં આવે છે. હોસ્પિટલમાં રહેવાનો સમય વ્યક્તિગત રીતે બદલાય છે; ઘણા દર્દીઓ આશરે એક અઠવાડિયા જેટલો સમય હોસ્પિટલમાં રહે છે.
શરૂઆતમાં થાક, છાતી અથવા ખભામાં દુખાવો અને ભૂખમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. ધીમે ધીમે ચાલવાની અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ વધારવાની શરૂઆત કરવામાં આવે છે.
સંપૂર્ણ રિકવરીમાં કેટલો સમય લાગે?
CABG મોટી સર્જરી છે અને સંપૂર્ણ રિકવરીમાં સમય લાગે છે. સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થવામાં આશરે 2 થી 3 મહિના લાગી શકે છે, જોકે દરેક દર્દીની રિકવરી અલગ હોય છે.
ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશન, ચાલવાની કસરત અને ધીમે ધીમે શારીરિક પ્રવૃત્તિ વધારવી રિકવરીમાં મહત્વપૂર્ણ છે.
CABG પછી કઈ કાળજી રાખવી?
સર્જરી પછી માત્ર બાયપાસ કરાવવો પૂરતો નથી. હૃદયની નસોમાં ફરીથી સમસ્યા થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે જીવનશૈલીમાં પણ ફેરફાર જરૂરી છે.
- ડૉક્ટરે સૂચવેલી દવાઓ નિયમિત લો.
- ધૂમ્રપાન સંપૂર્ણપણે બંધ કરો.
- હૃદય માટે યોગ્ય સંતુલિત આહાર લો.
- બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટેરોલ અને ડાયાબિટીસ નિયંત્રણમાં રાખો.
- ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત કસરત કરો.
- કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશનમાં ભાગ લો.
- નિયમિત ફોલોઅપ કરાવો.