હૃદય સુધી લોહી પહોંચાડતી કોરોનરી નસોમાં ચરબીના થર જમા થવાથી નસ સાંકડી અથવા બ્લોક થઈ શકે છે. તેના કારણે છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને ક્યારેક હાર્ટ એટેક જેવી ગંભીર સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આવા કેટલાક દર્દીઓમાં કોરોનરી એન્જિયોપ્લાસ્ટી દ્વારા નસમાં લોહીનો પ્રવાહ સુધારવામાં આવે છે.
એન્જિયોપ્લાસ્ટી શું છે?
એન્જિયોપ્લાસ્ટી, જેને PCI (Percutaneous Coronary Intervention) પણ કહેવામાં આવે છે, હૃદયની સાંકડી અથવા બ્લોક થયેલી કોરોનરી નસને ખોલવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં એક પાતળી ટ્યુબ એટલે કે કેથેટર દ્વારા નસ સુધી પહોંચીને નાની બલૂનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બલૂન ફુલાવીને સાંકડી થયેલી જગ્યા પહોળી કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના આધુનિક કેસમાં નસ ખુલ્લી રાખવા માટે ત્યાં સ્ટેન્ટ પણ મૂકવામાં આવે છે.
એન્જિયોપ્લાસ્ટી ક્યારે જરૂરી બની શકે?
એન્જિયોપ્લાસ્ટીનો નિર્ણય દર્દીની લક્ષણો, એન્જિયોગ્રાફીના પરિણામો અને સમગ્ર હૃદયની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કાર્ડિયોલોજિસ્ટ કરે છે.
તેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને:
- ગંભીર અથવા વારંવાર થતી એન્જાઇનામાં
- દવાઓથી પૂરતી રાહત ન મળતી હોય ત્યારે
- કોરોનરી નસમાં નોંધપાત્ર બ્લોકેજ હોય ત્યારે
- હાર્ટ એટેકની કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તાત્કાલિક સારવાર તરીકે
થઈ શકે છે.
એન્જિયોપ્લાસ્ટી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
સામાન્ય રીતે દર્દીને જાગૃત રાખીને સ્થાનિક એનેસ્થેશિયા આપવામાં આવે છે.
- કાંડા અથવા જાંઘની ધમનીમાંથી નાનું પ્રવેશસ્થાન બનાવવામાં આવે છે.
- પાતળી કેથેટર નસ દ્વારા હૃદય સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
- X-rayની મદદથી બ્લોકેજવાળી જગ્યા શોધવામાં આવે છે.
- નાની બલૂનને બ્લોકેજની જગ્યાએ પહોંચાડીને ફુલાવવામાં આવે છે.
- જરૂરિયાત મુજબ સ્ટેન્ટ મૂકવામાં આવે છે.
- બલૂન કાઢી લેવામાં આવે છે અને સ્ટેન્ટ નસને ખુલ્લી રાખવામાં મદદ કરે છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે આશરે 30 મિનિટથી 2 કલાક સુધી ચાલી શકે છે, જોકે જટિલ કેસમાં વધુ સમય લાગી શકે છે.
સ્ટેન્ટ શું છે?
સ્ટેન્ટ એક નાની જાળીદાર ધાતુની ટ્યુબ છે, જે નસની અંદર મૂકવામાં આવે છે અને તેને ખુલ્લી રાખવામાં મદદ કરે છે.
આધુનિક સમયમાં ડ્રગ-એલ્યુટિંગ સ્ટેન્ટનો પણ વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. આવા સ્ટેન્ટ પર દવાની કોટિંગ હોય છે, જે સારવાર કરેલી જગ્યાએ ફરીથી નસ સાંકડી થવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
શું એન્જિયોપ્લાસ્ટી દરમિયાન દુખાવો થાય છે?
સામાન્ય રીતે પ્રક્રિયા દરમિયાન મોટો દુખાવો થતો નથી, કારણ કે પ્રવેશસ્થાન પર સ્થાનિક એનેસ્થેશિયા આપવામાં આવે છે.
બલૂન ફુલાવવામાં આવે ત્યારે થોડા સમય માટે છાતીમાં દબાણ અથવા દુખાવો અનુભવાઈ શકે છે. આવી કોઈ તકલીફ થાય તો તબીબી ટીમને તરત જણાવવું જોઈએ.
એન્જિયોપ્લાસ્ટી પછી શું થાય છે?
ઘણા દર્દીઓમાં, ખાસ કરીને આયોજનબદ્ધ અને સરળ પ્રક્રિયા પછી, તે જ દિવસે અથવા બીજા દિવસે ઘરે જવાની શક્યતા હોય છે. હાર્ટ એટેક પછી કરવામાં આવેલી એન્જિયોપ્લાસ્ટીમાં હોસ્પિટલમાં વધુ દિવસો રહેવાની જરૂર પડી શકે છે.
કેથેટર નાખેલી જગ્યાએ થોડું દુખાવો, સોજો અથવા ચામડી નીચે લોહી જમવું થઈ શકે છે.
દવા નિયમિત લેવી કેમ જરૂરી છે?
સ્ટેન્ટ મૂક્યા પછી લોહીના ગઠ્ઠા બનવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે ડૉક્ટર એન્ટીપ્લેટલેટ દવાઓ આપી શકે છે.
આ દવાઓ પોતાની રીતે બંધ કરવી ખૂબ જોખમી બની શકે છે. ખાસ કરીને સ્ટેન્ટ મૂક્યા પછી દવા ક્યારે ઘટાડવી કે બંધ કરવી તે માત્ર તમારા કાર્ડિયોલોજિસ્ટ નક્કી કરે.
શું એન્જિયોપ્લાસ્ટી પછી હૃદયરોગ સંપૂર્ણપણે મટી જાય છે?
એન્જિયોપ્લાસ્ટી ચોક્કસ બ્લોક થયેલી નસમાં લોહીનો પ્રવાહ સુધારવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ તે હૃદયરોગના મૂળ કારણોને સંપૂર્ણપણે દૂર કરતી નથી.
એટલે એન્જિયોપ્લાસ્ટી પછી પણ:
- ધૂમ્રપાન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું
- સંતુલિત આહાર લેવો
- વજન નિયંત્રણમાં રાખવું
- નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી
- બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટેરોલ અને ડાયાબિટીસ નિયંત્રણમાં રાખવા
- ડૉક્ટરની દવાઓ નિયમિત લેવી
જરૂરી છે.
એન્જિયોપ્લાસ્ટીના સંભવિત જોખમો
એન્જિયોપ્લાસ્ટી સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત પ્રક્રિયા છે, પરંતુ કોઈપણ તબીબી પ્રક્રિયાની જેમ તેમાં પણ જોખમો હોય છે. કેથેટર નાખેલી જગ્યાએ રક્તસ્ત્રાવ અથવા સોજો થઈ શકે છે. ગંભીર પરંતુ દુર્લભ જટિલતાઓમાં ધમનીને નુકસાન, હાર્ટ એટેક, સ્ટ્રોક અથવા અન્ય ગંભીર સમસ્યાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. વ્યક્તિગત જોખમ ઉંમર, અન્ય બીમારીઓ અને પ્રક્રિયા કટોકટીમાં કરવામાં આવી છે કે નહીં તેના પર આધાર રાખે છે.