છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા હૃદયની નસોમાં બ્લોકેજની શંકા હોય ત્યારે ડૉક્ટર કેટલીક તપાસની સલાહ આપી શકે છે. તેમાં કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી હૃદયની રક્તવાહિનીઓમાં સાંકડાપણું કે બ્લોકેજ છે કે નહીં તે જાણવા માટેની મહત્વપૂર્ણ તપાસ છે.
ઘણા દર્દીઓ માટે “એન્જિયોગ્રાફી” શબ્દ થોડો ભયજનક લાગે છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા શું છે, કેવી રીતે થાય છે અને શા માટે કરવામાં આવે છે તે સમજવાથી દર્દીની ચિંતા ઘણી ઓછી થઈ શકે છે.
કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી શું છે?
કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં હૃદયની નસો એટલે કે કોરોનરી આર્ટરીઝને X-ray દ્વારા જોવામાં આવે છે.
સામાન્ય X-rayમાં રક્તવાહિનીઓ સ્પષ્ટ દેખાતી નથી. તેથી ખાસ પ્રકારનું કોન્ટ્રાસ્ટ ડાય રક્તવાહિનીમાં આપવામાં આવે છે. આ ડાયના કારણે નસો X-rayમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે અને તેમાં ક્યાંક સાંકડાપણું કે બ્લોકેજ છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.
એન્જિયોગ્રાફી શા માટે કરવામાં આવે છે?
ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે એન્જિયોગ્રાફીની સલાહ આપી શકે છે. ખાસ કરીને:
- છાતીમાં વારંવાર દુખાવો અથવા એન્જાઇના હોય.
- હૃદયની નસોમાં બ્લોકેજની શંકા હોય.
- અન્ય હાર્ટ ટેસ્ટમાં અસામાન્ય પરિણામ આવ્યું હોય.
- હાર્ટ એટેક પછી હૃદયની નસોની સ્થિતિ જાણવા જરૂરી હોય.
- આગળની સારવાર, જેમ કે એન્જિયોપ્લાસ્ટી અથવા સ્ટેન્ટની જરૂરિયાત નક્કી કરવી હોય.
એન્જિયોગ્રાફીથી મળેલી માહિતી સારવારની યોગ્ય દિશા નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
એન્જિયોગ્રાફી કેવી રીતે થાય છે?
પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે હોસ્પિટલની કેથેટરાઇઝેશન લેબોરેટરીમાં કરવામાં આવે છે.
સૌપ્રથમ દર્દીને X-ray ટેબલ પર સુવડાવવામાં આવે છે. હાથની કાંડા પાસે અથવા જાંઘની નજીકની ધમનીમાંથી ખૂબ પાતળી ટ્યુબ એટલે કે કેથેટર દાખલ કરવામાં આવે છે. સ્થાનિક એનેસ્થેશિયા આપીને તે વિસ્તારને સુન્ન કરવામાં આવે છે.
કેથેટરને X-rayની મદદથી હૃદયની નસો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. ત્યારબાદ કોન્ટ્રાસ્ટ ડાય આપવામાં આવે છે અને X-rayની તસવીરો લેવામાં આવે છે.
દર્દી સામાન્ય રીતે જાગૃત હોય છે. જરૂરિયાત મુજબ હળવી શાંતિ આપતી દવા આપવામાં આવી શકે છે.
શું એન્જિયોગ્રાફી દરમિયાન દુખાવો થાય છે?
સામાન્ય રીતે એન્જિયોગ્રાફી ખૂબ પીડાદાયક પ્રક્રિયા નથી. સ્થાનિક એનેસ્થેશિયાને કારણે કેથેટર દાખલ કરતી વખતે દુખાવો ઓછો થાય છે.
ડાય આપવામાં આવે ત્યારે શરીરમાં થોડા સમય માટે ગરમી કે ફ્લશિંગની લાગણી થઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓને થોડું અસ્વસ્થતા અથવા છાતીમાં હળવું દબાણ અનુભવાઈ શકે છે. કોઈ પણ તકલીફ થાય તો તરત જ તબીબી ટીમને જણાવવું જોઈએ.
એન્જિયોગ્રાફી કેટલો સમય લે છે?
સામાન્ય પ્રક્રિયા આશરે 30 મિનિટમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે, પરંતુ દર્દીની સ્થિતિ અને જરૂરી પ્રક્રિયા પ્રમાણે વધુ સમય લાગી શકે છે. ઘણા દર્દીઓને તપાસ બાદ થોડા કલાકોનું નિરીક્ષણ રાખીને તે જ દિવસે ઘરે જવાની મંજૂરી મળી શકે છે.
શું એન્જિયોગ્રાફી દરમિયાન જ સારવાર થઈ શકે?
કેટલાક કિસ્સામાં એન્જિયોગ્રાફી દરમિયાન નોંધપાત્ર બ્લોકેજ જોવા મળે અને દર્દીની સ્થિતિ તથા તબીબી નિર્ણય મુજબ એન્જિયોપ્લાસ્ટી અથવા સ્ટેન્ટ જેવી સારવાર તે જ પ્રક્રિયા દરમિયાન કરવામાં આવી શકે છે.
પરંતુ દરેક એન્જિયોગ્રાફી સાથે સ્ટેન્ટ મૂકવો જરૂરી નથી. યોગ્ય સારવાર બ્લોકેજની સ્થિતિ અને દર્દીના સમગ્ર હૃદયના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવામાં આવે છે.
એન્જિયોગ્રાફી પહેલાં શું ધ્યાન રાખવું?
પ્રક્રિયા પહેલાં દર્દીએ પોતાની તમામ દવાઓ, એલર્જી અને અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ વિશે ડૉક્ટરને જણાવવું જોઈએ.
ખાસ કરીને લોહી પાતળું કરતી દવાઓ, ડાયાબિટીસની દવાઓ અને અગાઉ કોન્ટ્રાસ્ટ ડાયથી થયેલી એલર્જી વિશે તબીબી ટીમને ચોક્કસ માહિતી આપવી જરૂરી છે. કઈ દવા ચાલુ રાખવી કે રોકવી તે માત્ર તમારા ડૉક્ટરની સૂચના મુજબ જ કરવું.
એન્જિયોગ્રાફી પછી શું થાય છે?
કેથેટર કાઢ્યા પછી જ્યાંથી તે દાખલ કરવામાં આવ્યું હોય ત્યાં દબાણ કરીને રક્તસ્ત્રાવ રોકવામાં આવે છે. ત્યારબાદ થોડા સમય માટે દર્દીનું બ્લડ પ્રેશર અને અન્ય જરૂરી બાબતોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.
કેથેટર મૂકવામાં આવેલી જગ્યાએ થોડો દુખાવો, સોજો અથવા ચામડી નીચે નાનું લોહી જમવું સામાન્ય રીતે થઈ શકે છે. ઘરે ગયા પછી ડૉક્ટરની સૂચના મુજબ આરામ કરવો અને પ્રવાહી પીવું જરૂરી છે. ભારે કસરત અથવા વજન ઉઠાવવાનું કેટલા સમય સુધી ટાળવું તે તમારા ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે નક્કી કરવું.
એન્જિયોગ્રાફીના જોખમો શું છે?
કોરોનરી એન્જિયોગ્રાફી સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત પ્રક્રિયા છે, પરંતુ કોઈપણ તબીબી પ્રક્રિયાની જેમ તેમાં પણ કેટલાક જોખમો હોઈ શકે છે.
સામાન્ય રીતે કેથેટર મૂકવાની જગ્યાએ:
- સોજો અથવા દુખાવો
- ચામડી નીચે લોહી જમવું
- થોડું રક્તસ્ત્રાવ