કોલેસ્ટ્રોલ એ મીણ જેવો ચરબીયુક્ત પદાર્થ છે જે આપણા શરીરમાં કોષો બનાવવા અને વિટામિન D તેમજ હોર્મોન્સના ઉત્પાદન માટે અત્યંત આવશ્યક છે. જો કે, જ્યારે લોહીમાં તેનું પ્રમાણ હદથી વધી જાય છે, ત્યારે તે હૃદયરોગના હુમલા અને સ્ટ્રોકનું કારણ બની શકે છે. કોલેસ્ટ્રોલ વિશેની સંપૂર્ણ અને સાચી માહિતી નીચે મુજબ છે.
કોલેસ્ટ્રોલ લિપોપ્રોટીન નામના કણો દ્વારા લોહીમાં વહન પામે છે, જેના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
- એલ.ડી.એલ. (LDL - Low-Density Lipoprotein): આને સામાન્ય રીતે "ખરાબ" કોલેસ્ટ્રોલ કહેવામાં આવે છે. લોહીમાં તેનું પ્રમાણ વધવાથી તે રક્તવાહિનીઓની દિવાલોમાં જમા થાય છે, જેનાથી નસો સાંકડી બને છે અને બ્લોકેજની સમસ્યા સર્જાય છે.
- એચ.ડી.એલ. (HDL - High-Density Lipoprotein): આને "સારું" કોલેસ્ટ્રોલ માનવામાં આવે છે. તે ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલને નસોમાંથી દૂર કરીને લીવર (યકૃત) સુધી પહોંચાડે છે, જ્યાં તે શરીરમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.
કોલેસ્ટ્રોલ વધવાના કારણો
શરીરમાં ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ વધવા પાછળ મુખ્યત્વે નીચેની બાબતો જવાબદાર છે:
- અયોગ્ય આહાર: તળેલા ખોરાક, ઘી, માખણ, ચીઝ, અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડમાં રહેલી સેચ્યુરેટેડ અને ટ્રાન્સ ફેટ કોલેસ્ટ્રોલ વધારે છે.
- બેઠાડુ જીવનશૈલી: શારીરિક શ્રમ ન કરવો અથવા કસરતનો અભાવ HDL (સારા કોલેસ્ટ્રોલ) નું પ્રમાણ ઘટાડે છે.
- વધતી ઉંમર અને આનુવંશિકતા: ઉંમર વધવાની સાથે લીવરની કોલેસ્ટ્રોલ સાફ કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે. અમુક કિસ્સાઓમાં વારસાગત કારણો પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે.
નિદાન અને લક્ષણો
હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ એ એક "શાંત" (Silent) સમસ્યા છે. સામાન્ય રીતે તેના કોઈ જ લક્ષણો દેખાતા નથી. મોટાભાગના લોકોને જ્યારે છાતીમાં દુખાવો કે હાર્ટ એટેક આવે ત્યારે જ આ બીમારીની ખબર પડે છે. તેથી, તેની સાચી માહિતી મેળવવા માટે લિપિડ પ્રોફાઇલ ટેસ્ટ (Lipid Profile Test) કરાવવો અનિવાર્ય છે.
સામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ રેન્જ:
- કુલ કોલેસ્ટ્રોલ (Total Cholesterol): ૨૦૦ mg/dL કરતાં ઓછું હોવું જોઈએ.
- LDL (ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ): ૧૦૦ mg/dL કરતાં ઓછું હોવું આદર્શ છે.
- HDL (સારું કોલેસ્ટ્રોલ): ૬૦ mg/dL કે તેથી વધુ હોવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રણમાં રાખવાના ઉપાયો
તમારા આહાર અને દિનચર્યામાં થોડાક ફેરફાર કરીને તમે કોલેસ્ટ્રોલને કાબૂમાં રાખી શકો છો:
૧. ફાઈબરયુક્ત ખોરાક: આહારમાં ઓટ્સ, કઠોળ, લીલા શાકભાજી (જેમ કે બ્રોકોલી), અને ફળોનો વધુ સમાવેશ કરો.
૨. તેલનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ: સંતૃપ્ત ચરબીવાળા તેલની જગ્યાએ ઓલિવ ઓઈલ, સૂર્યમુખી કે તલના તેલનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરો.
૩. નિયમિત કસરત: રોજ ઓછામાં ઓછી ૩૦ મિનિટ ઝડપી ચાલવું (Walking), સાઇકલિંગ કે યોગાસન કરવાથી સારું કોલેસ્ટ્રોલ વધે છે.
૪. દવાઓ: જો જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કર્યા પછી પણ કોલેસ્ટ્રોલ નિયંત્રણમાં ન આવે, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સ્ટેટિન જેવી દવાઓ લેવી પડે છે.