સ્થૂળતા માત્ર વજન વધવાની સમસ્યા નથી; તે ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, સ્લીપ એપ્નિયા, હૃદયરોગ અને સાંધાની સમસ્યાઓ સહિત અનેક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું જોખમ વધારી શકે છે. જ્યારે આહાર, કસરત અને દવાઓ જેવી પદ્ધતિઓથી પૂરતું પરિણામ ન મળે, ત્યારે યોગ્ય દર્દીઓ માટે બેરિયાટ્રિક સર્જરી (Bariatric Surgery) એક અસરકારક સારવાર વિકલ્પ બની શકે છે.
બેરિયાટ્રિક સર્જરી શું છે?
બેરિયાટ્રિક સર્જરી એટલે ગંભીર સ્થૂળતાની સારવાર માટે કરવામાં આવતી સર્જરી. આ સર્જરીમાં પેટનું કદ ઘટાડવામાં આવે છે અથવા પાચનતંત્રમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે. તેના પરિણામે વ્યક્તિ ઓછું ખાઈ શકે છે અને શરીરમાં ભૂખ તથા તૃપ્તિ સાથે જોડાયેલા હોર્મોનલ ફેરફારો પણ થઈ શકે છે.
આ સર્જરીનો હેતુ માત્ર વજન ઘટાડવાનો નથી, પરંતુ સ્થૂળતા સાથે જોડાયેલી બીમારીઓમાં સુધારો લાવવાનો અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવાનો પણ છે.
કઈ પ્રકારની બેરિયાટ્રિક સર્જરી કરવામાં આવે છે?
1. સ્લીવ ગેસ્ટ્રેક્ટોમી
આજે કરવામાં આવતી સામાન્ય બેરિયાટ્રિક પ્રક્રિયાઓમાંની એક છે. તેમાં પેટનો મોટો ભાગ દૂર કરીને પેટને પાતળી “સ્લીવ” જેવા આકારમાં બનાવવામાં આવે છે. પરિણામે પેટની ખોરાક ધારણ કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે અને ભૂખને અસર કરતા હોર્મોનમાં પણ ફેરફાર થઈ શકે છે.
2. ગેસ્ટ્રિક બાયપાસ
આ પ્રક્રિયામાં પેટનો નાનો ભાગ બનાવી તેને નાના આંતરડાના આગળના ભાગ સાથે જોડવામાં આવે છે. આથી ખોરાક પેટ અને નાના આંતરડાના કેટલાક ભાગને બાયપાસ કરે છે. વજન ઘટાડવા ઉપરાંત કેટલાક દર્દીઓમાં ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ જેવા મેટાબોલિક રોગોમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો થઈ શકે છે.
3. અન્ય પ્રક્રિયાઓ
દર્દીની સ્થિતિ, BMI, અન્ય બીમારીઓ અને અગાઉની સારવારના આધારે અન્ય બેરિયાટ્રિક અથવા મેટાબોલિક સર્જરીની પદ્ધતિઓ પણ પસંદ થઈ શકે છે.
કોને બેરિયાટ્રિક સર્જરીની જરૂર પડી શકે?
બેરિયાટ્રિક સર્જરી સામાન્ય રીતે ગંભીર અથવા જટિલ સ્થૂળતા ધરાવતા અને જીવનશૈલીમાં ફેરફારથી પૂરતું પરિણામ ન મળતા દર્દીઓ માટે વિચારવામાં આવે છે. યોગ્યતા નક્કી કરતી વખતે માત્ર વજન નહીં, પરંતુ BMI, ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર, સ્લીપ એપ્નિયા જેવી સાથેની બીમારીઓ, અગાઉના વજન ઘટાડવાના પ્રયાસો અને સમગ્ર સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
દરેક વધારે વજન ધરાવતી વ્યક્તિ માટે સર્જરી જરૂરી નથી. સર્જરી પહેલાં બેરિયાટ્રિક સર્જન તથા સંબંધિત નિષ્ણાતોની સંપૂર્ણ તપાસ જરૂરી છે.
બેરિયાટ્રિક સર્જરીના ફાયદા
યોગ્ય દર્દીઓમાં બેરિયાટ્રિક સર્જરીથી:
- નોંધપાત્ર અને લાંબા ગાળાનું વજન ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
- ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસમાં સુધારો થઈ શકે છે.
- બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલમાં સુધારો થઈ શકે છે.
- સ્લીપ એપ્નિયા જેવી સ્થૂળતા સંબંધિત સમસ્યાઓમાં રાહત મળી શકે છે.
- ચાલવા-ફરવા અને રોજિંદા જીવનની ક્ષમતામાં સુધારો થઈ શકે છે.
- જીવનની ગુણવત્તામાં વધારો થઈ શકે છે.
પરંતુ પરિણામ દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે.
સર્જરી પછી શું બદલાવ જરૂરી છે?
બેરિયાટ્રિક સર્જરી વજન ઘટાડવાની “એક વખતની સારવાર” નથી. સફળતા માટે સર્જરી પછીની જીવનશૈલી ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.
દર્દીએ ડૉક્ટર અને ડાયેટિશિયનની સલાહ પ્રમાણે:
- યોગ્ય માત્રામાં અને પૌષ્ટિક ખોરાક લેવો
- પ્રોટીનનું પૂરતું સેવન કરવું
- પૂરતું પાણી પીવું
- નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી
- સૂચવવામાં આવેલા વિટામિન અને મિનરલ સપ્લિમેન્ટ્સ લેવા
- નિયમિત ફોલોઅપ કરાવવું
આ આદતો લાંબા ગાળે જાળવવી જરૂરી છે.
શું બેરિયાટ્રિક સર્જરી જોખમમુક્ત છે?
કોઈપણ મોટી સર્જરીની જેમ બેરિયાટ્રિક સર્જરીમાં પણ જોખમ હોઈ શકે છે. રક્તસ્ત્રાવ, ચેપ, બ્લડ ક્લોટ, લીકેજ તથા એનેસ્થેશિયા સંબંધિત સમસ્યાઓ જેવી જટિલતાઓ થઈ શકે છે. લાંબા ગાળે પોષક તત્ત્વોની ઊણપ અથવા અન્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે, તેથી નિયમિત તબીબી દેખરેખ જરૂરી છે.
સર્જરીનો નિર્ણય લેતા પહેલાં તેના લાભ, જોખમ અને લાંબા ગાળાની જવાબદારીઓ વિશે સર્જન સાથે વિગતવાર ચર્ચા કરવી જોઈએ.