વારંવાર ઉધરસ આવવી, ગળામાં કે છાતીમાં કફ ભરાવવો, શ્વાસ લેતી વખતે સીટી જેવો અવાજ આવવો અથવા ધૂળ-ધુમાડાના સંપર્કમાં આવતાં શ્વાસની તકલીફ વધવી—આવા લક્ષણોને ઘણી વખત લોકો સામાન્ય શરદી-ઉધરસ માનીને અવગણે છે. પરંતુ કેટલાક લોકોમાં એલર્જનના સંપર્કને કારણે શ્વાસની નળીઓમાં સોજો અને સંવેદનશીલતા વધી શકે છે.
આવી સ્થિતિને સામાન્ય ભાષામાં “એલર્જિક બ્રોન્કાઇટિસ” કહેવામાં આવે છે. જોકે આ શબ્દનો ઉપયોગ અલગ-અલગ રીતે થતો હોવાથી, લાંબા સમયથી ઉધરસ અથવા વારંવાર wheezing હોય ત્યારે યોગ્ય નિદાન માટે ડૉક્ટરની તપાસ જરૂરી છે.
એલર્જિક બ્રોન્કાઇટિસ શું છે?
આપણા ફેફસાં સુધી હવા પહોંચાડતી શ્વાસની નળીઓને બ્રોન્કાઈ કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ નળીઓમાં સોજો અથવા વધારે સંવેદનશીલતા થાય છે ત્યારે ઉધરસ, કફ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.
કેટલાક લોકોમાં ધૂળ, પરાગકણ, ધુમાડો, પ્રાણીઓના ડૅન્ડર અથવા અન્ય એલર્જનના સંપર્ક પછી આવા લક્ષણો વધી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ લક્ષણો અસ્થમા સાથે પણ સંબંધિત હોઈ શકે છે.
મુખ્ય કારણો અને ટ્રિગર
દરેક વ્યક્તિમાં ટ્રિગર અલગ હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે નીચેની વસ્તુઓથી લક્ષણો વધી શકે છે:
ઘરની ધૂળ અને ડસ્ટ માઇટ્સ
પરાગકણ અને છોડના કણો
ધુમાડો અને વાયુ પ્રદૂષણ
અગરબત્તી, પરફ્યુમ અથવા તીવ્ર સુગંધ
પેઇન્ટ અથવા અન્ય રસાયણોની વરાળ
પાળતુ પ્રાણીઓના ડૅન્ડર
ઠંડી હવા
કેટલાક લોકોમાં વ્યવસાયસ્થળની ધૂળ અથવા રસાયણો
કયા લક્ષણો જોવા મળે છે?
લક્ષણોની તીવ્રતા વ્યક્તિ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે. સામાન્ય લક્ષણોમાં:
સતત અથવા વારંવાર ઉધરસ: ખાસ કરીને રાત્રે અથવા ટ્રિગરના સંપર્ક પછી.
કફ: છાતીમાં કફ ભરાવાની અથવા કફ બહાર કાઢવાની ફરિયાદ થઈ શકે છે.
સીટી જેવો અવાજ: શ્વાસ છોડતી વખતે wheezing સંભળાઈ શકે છે.
છાતીમાં ભાર: છાતી દબાતી હોય અથવા ભારે લાગતી હોય તેવી અનુભૂતિ થઈ શકે છે.
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: ખાસ કરીને લક્ષણો વધારે હોય ત્યારે શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે.
સામાન્ય ઉધરસ અને એલર્જી સંબંધિત તકલીફમાં શું તફાવત?
સામાન્ય વાયરલ શરદી-ઉધરસ ઘણીવાર થોડા દિવસોમાં સુધરવા લાગે છે. બીજી તરફ, એલર્જી સંબંધિત શ્વાસની તકલીફમાં કોઈ ચોક્કસ વસ્તુના સંપર્ક પછી લક્ષણો વારંવાર શરૂ થઈ શકે છે અથવા લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે.
પરંતુ માત્ર લક્ષણોના આધારે બંને વચ્ચે ચોક્કસ તફાવત કરવો મુશ્કેલ છે. તેથી લાંબા સમય સુધી રહેતી અથવા વારંવાર થતી ઉધરસ માટે તબીબી તપાસ મહત્વપૂર્ણ છે.
નિદાન કેવી રીતે થાય છે?
ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો, તેમની અવધિ, કયા વાતાવરણમાં લક્ષણો વધે છે અને અગાઉની તબીબી માહિતી વિશે પૂછે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે છાતીની તપાસ, ઓક્સિજનનું સ્તર, છાતીનો એક્સ-રે અથવા સ્પાયરોમેટ્રી જેવી શ્વાસની તપાસ કરવામાં આવી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં એલર્જી સંબંધિત તપાસ પણ જરૂરી બની શકે છે.
સારવાર શું છે?
સારવારનું મુખ્ય લક્ષ્ય શ્વાસની નળીઓની તકલીફ ઘટાડવું અને લક્ષણોને નિયંત્રણમાં રાખવું છે.
જો કોઈ ચોક્કસ એલર્જન અથવા ટ્રિગરથી લક્ષણો વધતા હોય, તો શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેનો સંપર્ક ઘટાડવો મહત્વપૂર્ણ છે.
ડૉક્ટર જરૂરિયાત મુજબ ઇન્હેલર અથવા અન્ય દવાઓ આપી શકે છે. ઇન્હેલર પોતે શરૂ કે બંધ ન કરવો અને તેનો ઉપયોગ કરવાની યોગ્ય રીત ડૉક્ટર પાસેથી શીખવી જોઈએ.
જો સમસ્યા અસ્થમા સાથે સંબંધિત હોય, તો તેની સારવાર માટે અલગ અને લાંબા ગાળાની યોજના જરૂરી બની શકે છે.
ઘરમાં શું સાવચેતી રાખી શકાય?
એલર્જનથી બચવું ઘણી વખત સારવારનો મહત્વનો ભાગ છે.
ઘરમાં ધૂળ ઓછામાં ઓછી રહે તે માટે નિયમિત સફાઈ કરો.
શક્ય હોય તો સફાઈ કરતી વખતે માસ્કનો ઉપયોગ કરો.
ધુમાડો અને સિગારેટના ધુમાડાથી દૂર રહો.
અતિશય પરફ્યુમ, સ્પ્રે અને તીવ્ર સુગંધ ટાળો.
જે વસ્તુથી વારંવાર એલર્જી થાય છે તેને ઓળખીને તેનો સંપર્ક ઓછો કરો.
બહાર હવામાં પ્રદૂષણ અથવા ધૂળ વધારે હોય ત્યારે અનાવશ્યક બહાર જવાનું ટાળો.
ડૉક્ટરે સૂચવેલી દવાઓ નિયમિત અને યોગ્ય રીતે લો.